Adhyaya 54

Verse 1

श्री-शुक उवाच इति सर्वे सु-संरब्धा वाहान् आरुह्य दंशिताः । स्वैः स्वैर् बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर् धृत-कार्मुकाः ॥

श्रीशुक उवाच—इति श्रुत्वा सर्वे सुसंरब्धा दंशिताः वाहानारुह्य, स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रान्ता धृतकार्मुकाः अन्वीयुः।

Verse 2

तान् आपतत आलोक्य यादवान् ईक-यूथपाः । तस्थुस् तत्-सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्व-धनूंषि ते ॥

तान् आपतत आलोक्य, राजन्, यादव-सेनाया ईक-यूथपाः तेषां सम्मुखे तस्थुः, स्वधनूंषि विस्फूर्ज्य।

Verse 3

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्त्रकोविदाः । मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्त्रकोविदाः शरवर्षाणि मुमुचुः, मेघा अद्रिष्वपो यथा।

Verse 4

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमाः । सव्रीड्मैक्षत तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमाः सव्रीड्मैक्षत तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना।

Verse 5

प्रहस्य भगवान् आह मा स्म भैर् वाम-लोचने । विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम् ॥

प्रहस्य भगवान् आह—मा स्म भैर् वामलोचने; विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम्।

Verse 6

तेषां तद्-विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षणादयः । अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान् ॥

तेषां तद्विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षणादयः अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान्।

Verse 7

पेतुः शिरांसि रथिनाम् अश्विनां गजिनां भुवि । स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥

भुवि रथिनामश्विनां गजिनां च शिरांसि कोटिशः पेतुः । स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च भूषणितानि ॥

Verse 8

हस्ताः सासि-गदेṣ्व-आसाः करभा ऊरवो ’ङ्घ्रयः । अश्वाश्वतर-नागोष्ट्र-खर-मर्त्य-शिरांसि च ॥

हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्घ्रयश्च पेतुः । अश्वाश्वतरनागोष्ट्रखरमर्त्यशिरांसि च ॥

Verse 9

हन्यमान-बलानीका वृष्णिभिर् जय-काङ्क्षिभिः । राजानो विमुखा जग्मुर् जरासन्ध-पुरःसराः ॥

हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्क्षिभिः । राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः ॥

Verse 10

शिशुपालं समभ्येत्य हृत-दारम् इवातुरम् । नष्ट-त्विषं गतोत्साहं शुष्यद्-वदनम् अब्रुवन् ॥

शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् । नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन् ॥

Verse 11

भो भोः पुरुष-शार्दूल दौर्मनस्यम् इदं त्यज । न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥

भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज । न प्रियाप्रिययो राजन्निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥

Verse 12

यथा दारु-मयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया । एवम् ईश्वर-तन्त्रोऽयम् ईहते सुख-दुःखयोः ॥

यथा दारुमयी योषित् कुहकस्येच्छयानृत्यति, तथैवायं जन ईश्वरतन्त्रः सुखदुःखयोर्मध्ये चेष्टते।

Verse 13

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः । त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर् जिग्ये एकम् अहं परम् ॥

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः; त्रयोविंशतिभिः सैन्यैरहं परं तु एकवारं जिग्ये।

Verse 14

तथाप्य् अहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् । कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥

तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित्, कालेन दैवयुक्तेन विद्रावितं जगज्जानन्।

Verse 15

अधुनापि वयं सर्वे वीर-यूथप-यूथपाः । पराजिताः फल्गु-तन्त्रैर् यदुभिः कृष्ण-पालितैः ॥

अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः, कृष्णपालितैर्यदुभिः फल्गुतन्त्रैः पराजिताः।

Verse 16

रिपवो जिग्युर् अधुना काल आत्मानुसारिणि । तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥

रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि; तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः।

Verse 17

श्री-शुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश् चैद्यो 'गात् सानुगः पुरम् । हत-शेषाः पुनस् ते 'पि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः ॥

श्रीशुक उवाच—एवं मित्रैः प्रबोधितः चैद्यः सानुगः स्वपुरं जगाम। हतशेषा अपि ते नृपाः स्वस्वनगरं पुनर्ययुः॥

Verse 18

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः । पृष्ठतो 'न्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली ॥

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं स्वसुः कृष्णद्विडसहन्। पृष्ठतोऽन्वगमत्कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली॥

Verse 19

रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम् । प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः ॥

रुक्म्यमर्षी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम्। प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशितः सशरासनः॥

Verse 20

अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥

अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम्। कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः॥

Verse 21

इत्युक्त्वा रथम आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः । चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत् ॥

इत्युक्त्वा रथम आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः। चोदयाश्वान्यतः कृष्णस्तस्य मे संयुगं भवेत्॥

Verse 22

अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः । नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥

अद्याहं निशितैर्बाणैर्गोपालस्य सुदुर्मतेः । येन मे स्वसा प्रसभं हृता तस्य वीर्यमदं नेष्ये ॥

Verse 23

विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य अथाह्वयत् ॥

विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाणवित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेति चाह्वयत् ॥

Verse 24

धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः । आह चात्र क्षणं तिष्ठ यादूनां कुल-पांसन ॥

धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः । आह चात्र क्षणं तिष्ठ यादूनां कुलपांसन ॥

Verse 25

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः । हरिष्ये 'द्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः ॥

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः । हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः ॥

Verse 26

यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् । स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम् ॥

यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् । स्मयन् कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम् ॥

Verse 27

अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः । स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥

अष्टभिः शरैश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं त्रिभिर्ध्वजं च छित्त्वा, अन्यद्धनुराधाय पञ्चभिः शरैः श्रीकृष्णं विव्याध।

Verse 28

तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः । पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः ॥

शरवृष्ट्या ताडितोऽपि अच्युतो धनुः चिच्छेद; स तु तत्क्षणादन्यद्धनुरुपादत्त, तदप्यव्ययो भगवान् पुनश्छिनत्त।

Verse 29

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ । यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः ॥

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ च यद्यदायुधमादत्त, तत्सर्वं हरिः छिनत्त।

Verse 30

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया । कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया क्रुद्धो रुक्मी कृष्णमभ्यद्रवत्, पतङ्ग इव पावकम्।

Verse 31

तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः । छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः ॥

आपततः रुक्मिणः खड्गं तिलशः चर्म चेषुभिः छित्त्वा, स्वं तिग्ममसिमाददे कृष्णो रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः।

Verse 32

दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला । पतित्वा पादयोर्भर्तुर् उवाच करुणं सती ॥

दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला । पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती ॥

Verse 33

श्री-रुक्मिण्य् उवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज ॥

श्रीरुक्मिण्युवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देवदेव जगत्पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज ॥

Verse 34

श्री-शुक उवाच तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया । कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालयाः गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत ॥

श्रीशुक उवाच तया परित्रासविकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया । कातर्यविस्रंसितहेममालयाः गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत् ॥

Verse 35

चैलेन बद्ध्वा तमसाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन व्यरूपयत् । तावन्ममर्दुः पर-सैन्यमद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥

चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं प्रवपन व्यरूपयत् । तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥

Verse 36

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् । तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः । विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत् ॥

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् । तथाभूतं हतप्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः । विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत् ॥

Verse 37

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् । वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥

हे कृष्ण, त्वया कृतमिदम् असाधु अस्माकं च जुगुप्सितम्। श्मश्रुकेशवपनं वैरूप्यकरणं च—एतत् सुहृद्वधसदृशम्॥

Verse 38

मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया । सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥

हे साध्वि, भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया अस्मान् मा असूयेथाः। सुखदुःखदः अन्यो नास्ति; पुमान् स्वकृतभुक् एव॥

Verse 39

बन्धुर् वधार्ह-दोषो ’पि न बन्धोर् वधम् अर्हति । त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥

बन्धुः वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधम् अर्हति। त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः; किं हन्यते पुनः॥

Verse 40

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापति-विनिर्मितः । भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस् ततः ॥

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः। भ्रातापि भ्रातरं हन्यात्; येन घोरतमस् ततः॥

Verse 41

राज्यस्य भूमेर् वित्तस्य स्त्रियो मानस्यम् तेजसः । मानिनो 'न्यस्य वा हेतोः श्री-मदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥

राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियः मानस्य तेजसः। मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि॥

Verse 42

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्व-भूतेषु दुर्हृदाम् । यन् मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रम् अज्ञ-वत् ॥

तव बुद्धिर्विषमा; सर्वभूतेषु दुर्हृदः पश्यसि। अज्ञवत् सुहृदां सदाभद्रं मन्यसे, यच्च हानिकरं तत् भद्रं गृह्णासि॥

Verse 43

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया । सुहृद्दुहृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥

देवमायया नृणामेव आत्ममोहो जायते; देहात्ममानिनां तु विशेषतः। तेनैव परान् सुहृद्-दुहृद्-उदासीन इति पश्यन्ति॥

Verse 44

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥

एक एव पर आत्मा सर्वेषामपि देहिनामन्तःस्थितः। मूढैस्तु नानेव गृह्यते—यथा ज्योतिः, यथा नभः॥

Verse 45

देह आद्य-अन्तवान् एष द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः । आत्मन्य् अविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम् ॥

देहोऽयम् आद्यन्तवान् द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः। आत्मन्यविद्यया कॢप्तः स देहिनं संसारयति॥

Verse 46

नात्मनो ऽन्येन संयोगो वियोगश् चासतस् सति । तद्-हेतुत्वात् तत्-प्रसिद्धेर् दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः ॥

नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्चासतस्तु सति। तद्हेतुत्वात् तत्प्रसिद्धेर्दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः॥

Verse 47

जन्मादयस् तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् । कलानाम् इव नैवेन्दोर् मृतिर् ह्य् अस्य कुहूर् इव ॥

जन्मादयः देहस्यैव विकाराः; आत्मनः कदाचन न भवन्ति। यथा चन्द्रस्य कलाक्षयेऽपि नाशो नास्ति, तथा जीवस्य ‘मृतिः’ केवलं आभासः—कुहूरिव।

Verse 48

यथा शयान आत्मानं विषयान् फलम् एव च । अनुभुङ्क्ते ऽप्य् असत्य् अर्थे तथाप्नोत्य् अबुधो भवम् ॥

यथा स्वप्ने शयानः स्वात्मानं विषयांश्च फलमेव च अनुभुङ्क्ते, असत्यर्थेऽपि; तथा अबुधः असत्यमेव सत्यमिति गृह्णन् पुनःपुनर्भवं प्राप्नोति।

Verse 49

तस्माद् अज्ञानजं शोकम् आत्मशोषविमोहनम् । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥

तस्मादज्ञानजं शोकम् आत्मशोषविमोहनम्। तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव, शुचिस्मिते॥

Verse 50

श्रीशुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिताः । वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥

श्रीशुक उवाच—एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिताः। वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे॥

Verse 51

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर् हत-बल-प्रभः । स्मरन् विरूप-करणं वितथात्म-मनोरथः । चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम् ॥

प्राणावशेषः शत्रुभिरुत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः। स्मरन् विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः, भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरं चकार॥

Verse 52

अहत्वा दुर्मतिं कृष्णम् अप्रत्यूह्य यवीयसीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्य् उक्त्वा तत्रावसद् रुषा ॥

अहं दुर्मतिं कृष्णं हत्वा यवीयसीं स्वसारं प्रत्याहृत्य च विना कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि—इत्युक्त्वा स तत्रैव क्रोधाग्निना दह्यमानोऽवसत्।

Verse 53

भगवान् भीष्मक-सुताम् एवं निर्जित्य भूमि-पान् । पुरम् आनीय विधि-वद् उपयेमे कुरूद्वह ॥

एवं भूमिपान् निर्जित्य भगवान् भीष्मकसुताम् स्वपुरम् आनीय कुरूद्वह विधिवद् उपयेमे।

Verse 54

तदा महोत्सवो नॄणां यदु-पुर्यां गृहे गृहे । अभूद् अनन्य-भावानां कृष्णे यदु-पतौ नृप ॥

तदा नृप यदुपुर्यां गृहे गृहे महोत्सवोऽभूद् अनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ।

Verse 55

नराः नार्यश् च मुदिताः प्रमृष्ट-मणि-कुण्डलाः । पारिबर्हम् उपाजह्रुर् वरयोश् चित्र-वाससोः ॥

नराः नार्यश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः वरयोश्चित्रवाससोः पारिबर्हमुपाजह्रुः।

Verse 56

सा वृष्णि-पुरी उत्तम्भितेन्द्र-केतुभिः विचित्र-माल्याम्बर-रत्न-तोरणैः । बभौ प्रति-द्वार्य् उपकॢप्त-मङ्गलैर् आपूर्ण-कुम्भागरु-धूप-दीपकैः ॥

सा वृष्णिपुरी उत्तम्भितेन्द्रकेतुभिर्विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणैः बभौ; प्रतिद्वार्युपकॢप्तमङ्गलैरापूर्णकुम्भागरुधूपदीपकैः।

Verse 57

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिर् आहूतप्रेष्ठभूभुजाम् । गजैर् द्वाःसु परामृष्ट-रम्भापूगोपशोभिता ॥

आहूतप्रेष्ठभूभुजां मदच्युद्भिर्गजैः सिक्ताः पन्थानः शोभिताः। द्वारेषु गजाः स्थिताः, रम्भापूगोपशोभिता पुरी महोत्सवविभूषिता॥

Verse 58

कुरुसृञ्जयकैकेय-विदर्भयदुकुन्तयः । मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम् ॥

कुरुसृञ्जयकैकेयविदर्भयदुकुन्तयः। सम्भ्रमात् परिधावतां तस्मिन् मिथो मिलित्वा समं मुमुदिरे॥

Verse 59

रुक्मिण्याः हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस् ततः । राजानो राजकन्याश् च बभूवुर् भृशविस्मिताः ॥

रुक्मिण्याः हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः। राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिताः॥

Verse 60

द्वारकायाम् अभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम् । रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥

द्वारकायामभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम्। रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम्॥