Adhyaya 53
Kṛṣṇa Arrives at Kuṇḍina and Abducts Rukmiṇī (Rukmiṇī-haraṇa Prelude)
रुक्मिण्याः गुह्य-प्रार्थनां ब्राह्मण-दूतेन श्रुत्वा श्रीकृष्णः तस्याः प्रति स्वीयं परस्परानुरागं प्रकाश्य, रुक्मिणा ईर्ष्यया समर्थितं शिशुपाल-विवाह-निश्चयं निवारयितुं संकल्पयति। शुभमुहूर्तं विदित्वा स ब्राह्मणेन सह तत्क्षणादेव प्रस्थितः, रात्रौ विदर्भं प्राप्य कुण्डिन्यां प्रविशति। तत्र भीष्मकः महता वैभवेन विवाहकर्माणि सज्जयति; दमघोषः, जरासन्धः, शाल्वः, दन्तवक्रादयश्च राजानः सेनाभिः सह समागत्य, कृष्णेन कन्याहरणे युद्धं भविष्यतीति मन्यन्ते। भयश्रुत्या बलरामोऽपि यादवसेनया सहानुगच्छति। इह रुक्मिणी दूते विलम्बे सन्देहाकुला देवापराधं भीता, पश्चात् शुभनिमित्तानि दृष्ट्वा कृष्णस्य आगमनं शृणोति। नगरं हृष्यति; सा अम्बिकादेवी-मन्दिरं गत्वा कृष्णं पतिं याचते। ततः प्रतिनिवर्तन्त्याः शोभायात्रायां राजभिः दृष्टा, निर्णायककाले श्रीकृष्णः सिंह इव शृगालान् विहाय तां गृहीत्वा रथे निवेश्य निर्गच्छति—अग्रिमाध्याये अनुवर्तन-युद्धस्य भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वैदर्भ्या: स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दन: । प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—वैदर्भ्याः गुह्यसन्देशं निशम्य यदुनन्दनः, ब्राह्मणस्य पाणिना पाणिं प्रगृह्य, प्रहसन् इदमब्रवीत्॥
Verse 2
श्रीभगवानुवाच तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि । वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारित: ॥ २ ॥
श्रीभगवानुवाच—यथा रुक्मिण्याः चित्तं मयि निश्चलं तथा ममापि तच्चित्तम्। निशि निद्रां न लभे; वेदाहं रुक्मिणा द्वेषात् ममोद्वाहो निवारितः॥
Verse 3
तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे । मत्परामनवद्याङ्गीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥ ३ ॥
ताम् आनयिष्ये उन्मथ्य मृधे राजन्यापसदान्। मत्पराम् अनवद्याङ्गीम् एधसोऽग्निशिखामिव॥
Verse 4
श्रीशुक उवाच उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदन: । रथ: संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम् ॥ ४ ॥
श्रीशुक उवाच—रुक्मिण्याः उद्वाहर्क्षं सम्यग् विज्ञाय मधुसूदनः। दारुकं सारथिं प्राह—“आशु मम रथः संयुज्यताम्”॥
Verse 5
स चाश्वै: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकै: । युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रत: ॥ ५ ॥
दारुकः शैब्य-सुग्रीव-मेघपुष्प-बलाहकैः अश्वैः युक्तं रथम् उपानीय, अग्रतः प्राञ्जलिः स्थितः॥
Verse 6
आरुह्य स्यन्दनं शौरिर्द्विजमारोप्य तूर्णगै: । आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयै: ॥ ६ ॥
शौरिः स्यन्दनम् आरुह्य द्विजं च आरोप्य, तूर्णगैः। आनर्तात् एकरात्रेण विदर्भान् शीघ्रम् अगमत्॥
Verse 7
राजा स कुण्डिनपति: पुत्रस्नेहवशानुग: । शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत् ॥ ७ ॥
स कुण्डिनपतिः राजा पुत्रस्नेहवशानुगः। शिशुपालाय स्वकन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत्॥
Verse 8
पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणै: समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥ स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितै: । जुष्टं स्त्रीपुरुषै: श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितै: ॥ ९ ॥
पुरं सम्मृष्ट-संसिक्त-मार्ग-रथ्या-चतुष्पथम्, चित्रध्वजपताकाभिः तोरणैश्च समलङ्कृतम्। स्रग्गन्ध-माल्य-आभरणैः विरजः-अम्बर-भूषितैः स्त्रीपुरुषैः जुष्टं, श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितैः॥
Verse 9
पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणै: समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥ स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितै: । जुष्टं स्त्रीपुरुषै: श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितै: ॥ ९ ॥
राज्ञा पुरं सम्मृष्टं संसिक्तं च मार्गरथ्याचतुष्पथं, चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैश्च समलङ्कृतम्। स्त्रीपुरुषाश्च विरजाम्बरभूषिताः, चन्दनादिगन्धलेपिताः, स्रग्गन्धमाल्याभरणैः शोभिताः; श्रीमद्गृहाणि च अगुरुधूपितसौरभेण पूरितानि।
Verse 10
पितृन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप । भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १० ॥
पितॄन् देवान् च समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृपः, यथान्यायं भोजयित्वा, ततः कन्यायाः कल्याणार्थं मङ्गलमन्त्रान् वाचयामास।
Verse 11
सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् । आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमै: ॥ ११ ॥
सुस्नातां सुदतीं कन्यां दन्तधावनपूर्वकां कृतकौतुकमङ्गलाम्। आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः सुसज्जां चकार।
Verse 12
चक्रु: सामर्ग्यजुर्मन्त्रैर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमा: । पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२ ॥
ऋक्सामयजुर्मन्त्रैर्द्विजोत्तमाः वध्वा रक्षां चक्रुः। पुरोहितोऽथर्वविद् अथ जुहाव ग्रहशान्तये हविर्भिः।
Verse 13
हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् । प्रादाद् धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वर: ॥ १३ ॥
हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान्। धेनूश्च विप्रेभ्यः प्रादाद् राजा विधिविदां वरः॥
Verse 14
एवं चेदिपती राजा दमघोष: सुताय वै । कारयामास मन्त्रज्ञै: सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १४ ॥
एवं चेदिपतिः राजा दमघोषः सुतस्य वै समृद्ध्यर्थं मन्त्रविद्भिर्ब्राह्मणैः सर्वमभ्युदयोचितं कर्म कारयामास।
Verse 15
मदच्युद्भिर्गजानीकै: स्यन्दनैर्हेममालिभि: । पत्त्यश्वसङ्कुलै: सैन्यै: परीत: कुण्डिनं ययौ ॥ १५ ॥
मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैर्हेममालिभिः पत्त्यश्वसङ्कुलैः सैन्यैः परीतो राजा दमघोषः कुण्डिनं ययौ।
Verse 16
तं वै विदर्भाधिपति: समभ्येत्याभिपूज्य च । निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने ॥ १६ ॥
तं विदर्भाधिपतिः भीष्मकः समभ्येत्याभिपूज्य च, मुदा तस्मै विशेषतः कल्पिते निवासने निवेशयामास।
Verse 17
तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथ: । आजग्मुश्चैद्यपक्षीया: पौण्ड्रकाद्या: सहस्रश: ॥ १७ ॥
तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथश्च, चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशो नृपाः आजग्मुः।
Verse 18
कृष्णरामद्विषो यत्ता: कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृत: ॥ १८ ॥ योत्स्याम: संहतास्तेन इति निश्चितमानसा: । आजग्मुर्भूभुज: सर्वे समग्रबलवाहना: ॥ १९ ॥
कृष्णरामद्विषो नृपाः कन्यां चैद्याय साधयितुं सम्यग्यत्ताः—“यदि कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतोऽत्रागत्य कन्यां हरेत्, तेन सह संहताः योत्स्यामः” इति निश्चितमानसाः; ते सर्वे समग्रबलवाहनाः विवाहं प्रति आजग्मुः।
Verse 19
कृष्णरामद्विषो यत्ता: कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृत: ॥ १८ ॥ योत्स्याम: संहतास्तेन इति निश्चितमानसा: । आजग्मुर्भूभुज: सर्वे समग्रबलवाहना: ॥ १९ ॥
कृष्णरामद्विषो नृपाः कन्यां चैद्याय साधयितुं समवेताः। “यदि कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतोऽत्रागत्य कन्यां हरेत्, तदा वयं संहताः तेन सह योत्स्यामः” इति निश्चितमानसाः सर्वे भूभुजः समग्रबलवाहनाः विवाहं प्रति आजग्मुः।
Verse 20
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कित: ॥ २० ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुत: । त्वरित: कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभि: ॥ २१ ॥
विपक्षीयनृपाणामुद्यमं श्रुत्वा भगवान् बलरामः, कृष्णं चैकं कन्याहरणाय गतं ज्ञात्वा, कलहं शङ्कमानः। भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः सन् महता बलेन सह गजाश्वरथपत्तिभिः त्वरितः कुण्डिनं प्रागात्।
Verse 21
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कित: ॥ २० ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुत: । त्वरित: कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभि: ॥ २१ ॥
विपक्षीयनृपाणामुद्यमं श्रुत्वा भगवान् बलरामः, कृष्णं चैकं कन्याहरणाय गतं ज्ञात्वा, कलहं शङ्कमानः। भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः सन् महता बलेन सह गजाश्वरथपत्तिभिः त्वरितः कुण्डिनं प्रागात्।
Verse 22
भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरे: । प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ २२ ॥
भीष्मककन्या वरारोहा हरेरागमनं काङ्क्षन्ती, द्विजस्य प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती तदा चिन्तयामास।
Verse 23
अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधस: । नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् । सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विज: ॥ २३ ॥
अहो मेऽल्पराधस उद्वाहः त्रियामान्तरितः! अरविन्दाक्षो न आगच्छति—अत्र कारणं न वेद्मि। मत्सन्देशहरो द्विजोऽपि अद्यापि न आवर्तते।
Verse 24
अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम् । मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यम: ॥ २४ ॥
अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम् । मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥
Verse 25
दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वर: । देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥ २५ ॥
दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः । देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥
Verse 26
एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा । न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥ २६ ॥
एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा । न्यमीलयत् कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥
Verse 27
एवं वध्वा: प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिण: ॥ २७ ॥
एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिणः ॥
Verse 28
अथ कृष्णविनिर्दिष्ट: स एव द्विजसत्तम: । अन्त:पुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥ २८ ॥
अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः । अन्तःपुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥
Verse 29
सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती । आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९ ॥
सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती । आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥
Verse 30
तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् । उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ३० ॥
तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् । उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥
Verse 31
तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा । न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१ ॥
तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा । न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥
Verse 32
प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणै: ॥ ३२ ॥
प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणै: ॥
Verse 33
मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि स: । उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥ ३३ ॥
मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि स: । उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥
Verse 34
तयोर्निवेशनं श्रीमदुपाकल्प्य महामति: । ससैन्ययो: सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ३४ ॥
तयोर्निवेशनं श्रीमदुपाकल्प्य महामतिर्भीष्मकः ससैन्ययोः सानुगयोश्च यथोचितमातिथ्यं विदधे।
Verse 35
एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावय: । यथाबलं यथावित्तं सर्वै: कामै: समर्हयत् ॥ ३५ ॥
एवं समेतान् राज्ञो यथावीर्यं यथावयः यथाबलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत्।
Verse 36
कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिन: । आगत्य नेत्राञ्जलिभि: पपुस्तन्मुखपङ्कजम् ॥ ३६ ॥
कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनोऽगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तन्मुखपङ्कजमधु।
Verse 37
अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा । असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्या: समुचित: पति: ॥ ३७ ॥
रुक्मिण्येवास्य भार्या भवितुमर्हति नापरा; असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः।
Verse 38
किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् । अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्या: पाणिमच्युत: ॥ ३८ ॥
किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृदच्युतो वैदर्भ्याः पाणिं गृह्णात्वनुगृह्णातु।
Verse 39
एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकस: । कन्या चान्त:पुरात् प्रागाद् भटैर्गुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९ ॥
एवं प्रेमकलाबद्धाः पुरौकसः परस्परं वदन्ति स्म। ततः सा कन्या भटैर्गुप्ता अन्तःपुरात् प्रागाद् अम्बिकालयं दर्शनाय॥
Verse 40
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्या: पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥ यतवाङ्मातृभि: सार्धं सखीभि: परिवारिता । गुप्ता राजभटै: शूरै: सन्नद्धैरुद्यतायुधै: । मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥
सा रुक्मिणी पद्भ्यां विनिर्ययौ भवान्याः पादपल्लवं द्रष्टुम्। मौनेनैव सम्यक् मुकुन्दचरणाम्बुजं चिन्तयन्ती॥
Verse 41
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्या: पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥ यतवाङ्मातृभि: सार्धं सखीभि: परिवारिता । गुप्ता राजभटै: शूरै: सन्नद्धैरुद्यतायुधै: । मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥
यतवाक् मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता। गुप्ता राजभटैः शूरैः सन्नद्धैरुद्यतायुधैः, मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे॥
Verse 42
नानोपहारबलिभिर्वारमुख्या: सहस्रश: । स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्य: स्वलङ्कृता: ॥ ४२ ॥ गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादका: । परिवार्य वधूं जग्मु: सूतमागधवन्दिन: ॥ ४३ ॥
नानोपहारबलिभिर्वारमुख्याः सहस्रशः पश्चाद् अन्वयुः। स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्नीः स्वलङ्कृताः॥
Verse 43
नानोपहारबलिभिर्वारमुख्या: सहस्रश: । स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्य: स्वलङ्कृता: ॥ ४२ ॥ गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादका: । परिवार्य वधूं जग्मु: सूतमागधवन्दिन: ॥ ४३ ॥
गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादकाः। परिवार्य वधूं जग्मुः सूतमागधवन्दिनः॥
Verse 44
आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा । उपस्पृश्य शुचि: शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ ४४ ॥
देवीसदनम् आसाद्य रुक्मिणी धौतपादकराम्बुजा । उपस्पृश्य शुचिः शान्ता मातरम् अम्बिकाम् अन्तिकं प्रविवेश ॥
Verse 45
तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषित: । भवानीं वन्दयांचक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम् ॥ ४५ ॥
तां बालां प्रवयसो विप्रयोषितो विधिज्ञाः भवानीं भवान्वितां भवपत्नीं वन्दयामासुः, ताभिः सह सा नमस्कृतवती ॥
Verse 46
नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् । भूयात् पतिर्मे भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ४६ ॥
अम्बिके शिवे स्वसन्तानयुतां त्वाम् अभीक्ष्णं नमस्ये । मे पतिः भगवान् कृष्णो भूयात्; तत् त्वं अनुमोदताम् ॥
Verse 47
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वास:स्रङ्माल्यभूषणै: । नानोपहारबलिभि: प्रदीपावलिभि: पृथक् ॥ ४७ ॥ विप्रस्त्रिय: पतिमतीस्तथा तै: समपूजयत् । लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभि: ॥ ४८ ॥
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वासःस्रङ्माल्यभूषणैः । नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ॥ रुक्मिणी देवीम् अर्चयामास; पतिमत्यो विप्रस्त्रियश्च तैरेव समं पूजयामासुः, लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः ॥
Verse 48
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वास:स्रङ्माल्यभूषणै: । नानोपहारबलिभि: प्रदीपावलिभि: पृथक् ॥ ४७ ॥ विप्रस्त्रिय: पतिमतीस्तथा तै: समपूजयत् । लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभि: ॥ ४८ ॥
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वासःस्रङ्माल्यभूषणैः । नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ॥ रुक्मिणी देवीम् अर्चयामास; पतिमत्यो विप्रस्त्रियश्च तैरेव समं पूजयामासुः, लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः ॥
Verse 49
तस्यै स्त्रियस्ता: प्रददु: शेषां युयुजुराशिष: । ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधू: ॥ ४९ ॥
तस्यै स्त्रियस्ताः शेषं हविषां प्रददुः, ततः शुभाशिषो युयुजुः। सा वधूर्देवीं ताश्च नमस्कृत्य तच्छेषं प्रसादरूपेण जग्राह॥
Verse 50
मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् । प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नमुद्रोपशोभिना ॥ ५० ॥
अथ सा मुनिव्रतं त्यक्त्वा अम्बिकागृहात् निश्चक्राम। रत्नमुद्रया उपशोभितेन पाणिना भृत्यां प्रगृह्य निर्गता॥
Verse 51
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
सा धीरमोहिनी देवमायेव सुमध्यमा कुण्डलमण्डितानना। श्यामा नितम्बार्पितरत्नमेखला व्यञ्जत्स्तनी कुन्तलशङ्कितेक्षणा॥ शुचिस्मिता बिम्बफलाधरद्युति-शोणायমানद्विजकुन्दकुड्मला॥
Verse 52
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
सा कलहंसगामिनी पदा चलन्ती सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना। तां विलोक्य समागता वीरा यशस्विनो हृच्छयार्दिता मुमुहुः॥
Verse 53
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
यां वीक्ष्य ते नृपतयः तदुदारहास-व्रीडावलोकहृतचेतसः उज्झितास्त्राः। पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम्॥
Verse 54
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
रुक्मिणी सा देवमायेव धीरानपि मोहयन्ती सुमध्यमा कुण्डलमण्डितानना श्यामा रत्नमेखलया नितम्बौ शोभयन्ती, व्यञ्जत्स्तनी कुन्तलशङ्कितेक्षणा शुचिस्मिता बिम्बाधरद्युति-शोणद्विजकुन्दकुड्मला। कलहंसगामिनी सिञ्जत्कलानूपुरधाम्ना पादौ भूषयन्ती शनैः पद्मकोशौ चलयन्ती भगवत आगमनं प्रतीक्षमाणा, वामनखैः केशानुत्सार्य ह्रियापाङ्गैर्नृपान् विलोक्याच्युतं ददर्श; ततः द्विषतां पश्यतां कृष्णस्तां रथमारुरुक्षतीं राजकन्यां जहार।
Verse 55
तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥
द्विषतां समीक्षतां रथमारुरुक्षतीं तां राजकन्यां श्रीकृष्णो हरिरच्युतः सहसा जग्राह जहार च, यथा भक्तानां रक्षार्थं स्वयमेव भगवान् प्रस्फुरति।
Verse 56
रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधव: । ततो ययौ रामपुरोगम: शनै: शृगालमध्यादिव भागहृद्धरि: ॥ ५६ ॥
तां रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणध्वजं माधवो राजन्यचक्रं परिभूय, रामपुरोगमः शनैर्ययौ—यथा शृगालमध्याद् भागहृद्धरिः सिंह इव स्वशिकारं नयति।
Verse 57
तं मानिन: स्वाभिभवं यश:क्षयं परे जरासन्धमुखा न सेहिरे । अहो धिगस्मान् यश आत्तधन्वनां गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव ॥ ५७ ॥
ते मानिनो जरासन्धमुखा द्विषन्तः स्वाभिभवं यशःक्षयं न सेहिरे। ऊचुः—“अहो धिगस्मान्! आत्तधन्वनां यशो गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव।”
Frequently Asked Questions
Within the Purāṇic-kṣatriya framework, this resembles the rākṣasa form of marriage (forcible taking in the presence of rival kings), which is treated as culturally intelligible for warrior society. The Bhāgavata emphasizes not coercion of the bride but protection of her freely chosen surrender: Rukmiṇī explicitly selects Kṛṣṇa, sends a messenger, and prays for Him. Kṛṣṇa’s act counters adharma rooted in envy and political manipulation, while honoring her consent and exclusive devotion.
Rukmiṇī approaches Ambikā as a venerable devī within Vedic dharma, seeking auspicious facilitation, yet her petition is explicitly centered on Kṛṣṇa as the supreme goal. In Bhāgavata theology, subordinate deities can be respected as empowered within the Lord’s governance, while the devotee’s ultimate refuge (āśraya) remains Bhagavān; thus the prayer functions as culturally orthodox worship aligned to single-pointed bhakti.
Śiśupāla is the intended groom; his supporters include Jarāsandha, Śālva, Dantavakra, Vidūratha, Pauṇḍraka and other kings. Their stated motivation is to prevent Kṛṣṇa from taking the bride, but the narrative frames the deeper cause as envy (asūyā) of Kṛṣṇa and Balarāma, converting a wedding alliance into a coalition of adharma.