Adhyaya 52
Mucukunda’s Departure; Jarāsandha’s Pursuit; Prelude to Rukmiṇī’s Abduction (Rukmiṇī’s Message Begins)
अस्मिन्नध्याये द्वे कथास्रोतसी संधीयते—मुकुचुन्दराजस्य भगवत्कृपाफलम्, तथा रुक्मिणी-विवाहस्य पूर्वपीठिका। वरं लब्ध्वा मुकुचुन्दः कृष्णं प्रदक्षिणीकृत्य गुहां निर्गत्य कलियुगारम्भसूचकं प्रजानां ह्रासं दृष्ट्वा उत्तरं गन्धमादनं बदरिकाश्रमं च गत्वा नरनारायणयोः तपसा भक्त्या च आराधनं करोति। अथ कृष्णो मथुरां प्रत्यागत्य यवनान् जित्वा तेषां धनं द्वारकां प्रति नयति; तत्र जरासन्धः त्रयोविंशतिसैन्यैः सह आगच्छति। कृष्णबलरामौ नरलीलया पलायित्वा धनं त्यक्त्वा प्रवर्षणपर्वतमारुह्य तेन दग्धेऽपि अदृश्यौ लङ्घयित्वा समुद्ररक्षितां द्वारकां सुरक्षितौ प्राप्नुतः; जरासन्धो मोहात् निवर्तते। अनन्तरं बलरामस्य रैवती-विवाहः स्मार्यते, तथा भीष्मकदुहितुः रुक्मिण्याः कृष्णे वरवरणं, रुक्मिणो विरोधः शिशुपालाय दानयोजना च निरूप्यते। रुक्मिण्या ब्राह्मणदूतेन गुप्तपत्रं प्रेष्यते; दूतः कृष्णं प्राप्य शीघ्रं कार्यं कर्तुम् इति याचते—अग्रिमाध्यायस्योपक्रमः।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं सोऽनग्रहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दन: । तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं कृष्णेनानुगृहीतः इक्ष्वाकुनन्दनः। तं परिक्रम्य सन्नम्य गुहामुखान्निश्चक्राम॥
Verse 2
संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून्वीरुद्वनस्पतीन् । मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २ ॥
क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून् वीरुद्वनस्पतीन् च संवीक्ष्य। कलियुगं प्राप्तं मत्वा स दिशमुत्तरां जगाम॥
Verse 3
तप:श्रद्धायुतो धीरो नि:सङ्गो मुक्तसंशय: । समाधाय मन: कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥ ३ ॥
तपःश्रद्धायुतो धीरो निःसङ्गो मुक्तसंशयः । समाधाय मनः कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥
Verse 4
बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसह: शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥ ४ ॥
बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसहः शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥
Verse 5
भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥ ५ ॥
भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥
Verse 6
नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितै: । आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकप: ॥ ६ ॥
नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितैः । आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकपः ॥
Verse 7
विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम् ॥ ७ ॥
विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम् ॥
Verse 8
विहाय वित्तं प्रचुरमभीतौ भीरुभीतवत् । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां चेलतुर्बहुयोजनम् ॥ ८ ॥
प्रचुरं वित्तं विहाय, अभयौ सन्तौ भीतवत् अभिनयन्तौ, पद्मपलाशसदृशैः पादैः बहुयोजनं चेलतुः।
Verse 9
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागध: प्रहसन्बली । अन्वधावद् रथानीकैरीशयोरप्रमाणवित् ॥ ९ ॥
तौ पलायमानौ दृष्ट्वा मागधो बलवान् प्रहसन्; रथानीकैः पदातिभिश्च अन्वधावत्, ईशयोः परमपदं न अवेद।
Verse 10
प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गमारुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति ॥ १० ॥
दूरं प्रद्रुत्य संश्रान्ताविव, तौ भगवन्तौ प्रवर्षणाख्यं तुङ्गं गिरिमारुहताम्, यत्र नित्यदा इन्द्रः वर्षति।
Verse 11
गिरौ निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिमेधोभि: समन्तादग्निमुत्सृजन् ॥ ११ ॥
गिरौ निलीनाविति ज्ञात्वापि, नृप, तयोः पदं नाधिगम्य; समन्तात् इध्मैः गिरिं परिवृत्य अग्निमुत्सृजन् ददाह।
Verse 12
तत उत्पत्य तरसा दह्यमानतटादुभौ । दशैकयोजनात्तुङ्गान्निपेततुरधो भुवि ॥ १२ ॥
ततः उभौ तरसा उत्पत्य, दह्यमानतटात्, दशैकयोजनात् तुङ्गात् गिरितः अधो भुवि निपेततुः।
Verse 13
अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । स्वपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप ॥ १३ ॥
रिपुणा सानुगेन च अलक्ष्यमाणौ यदूत्तमौ तौ नृप, समुद्रपरिखायुक्तं स्वपुरं द्वारकां पुनरायातौ।
Verse 14
सोऽपि दग्धाविति मृषा मन्वानो बलकेशवौ । बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययौ ॥ १४ ॥
मागधो जरासन्धो वह्नौ दग्धाविति मृषा मन्वानः बलकेशवौ; सुमहद् बलम् आकृष्य मागधान् स्वराज्यं ययौ।
Verse 15
आनर्ताधिपति: श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् । ब्रह्मणा चोदित: प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥ १५ ॥
आनर्ताधिपतिः श्रीमान् रैवतो ब्रह्मणा चोदितः, पुरोदितं यथा तथा बलाय रैवतीं सुतां प्रादात्।
Verse 16
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
कुरूद्वह, भगवान् गोविन्दोऽपि भीष्मकसुतां वैदर्भीं श्रियो मात्रां स्वयंवरे उपयेमे; शाल्वादीन् चैद्यपक्षगान् राज्ञः तरसा प्रमथ्य, सर्वलोकानां पश्यतां तार्क्ष्यपुत्रः सुधामिव रुक्मिणीं जहार।
Verse 17
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
कुरूद्वह, भगवान् गोविन्दोऽपि भीष्मकसुतां वैदर्भीं श्रियो मात्रां स्वयंवरे उपयेमे; शाल्वादीन् चैद्यपक्षगान् राज्ञः तरसा प्रमथ्य, सर्वलोकानां पश्यतां तार्क्ष्यपुत्रः सुधामिव रुक्मिणीं जहार।
Verse 18
श्रीराजोवाच भगवान् भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥ १८ ॥
श्रीराजोवाच—भगवान् भीष्मकसुतां रुचिराननां रुक्मिणीं राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥
Verse 19
भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजस: । यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९ ॥
भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजसः । यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥
Verse 20
ब्रह्मन् कृष्णकथा: पुण्या माध्वीर्लोकमलापहा: । को नु तृप्येत शृण्वान: श्रुतज्ञो नित्यनूतना: ॥ २० ॥
ब्रह्मन् कृष्णकथाः पुण्या माध्वीर्लोकमलापहाः । को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः ॥
Verse 21
श्रीबादरायणिरुवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन् पुत्रा: कन्यैका च वरानना ॥ २१ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन् पुत्राः कन्यैका च वरानना ॥
Verse 22
रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तर: । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषा स्वसा सती ॥ २२ ॥
रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तरः । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषा स्वसा सती ॥
Verse 23
सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रिय: । गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम् ॥ २३ ॥
सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रियः गृहागतैर्गीयमानान् श्रुत्वा रुक्मिणी तं स्वस्य सदृशं पतिं मेने।
Verse 24
तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् । कृष्णश्च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे ॥ २४ ॥
तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयां ज्ञात्वा कृष्णः तामेव स्वस्य सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे।
Verse 25
बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्णद्विड् रुक्मी चैद्यममन्यत ॥ २५ ॥
नृप, बन्धवो यद्यपि भगिनीं कृष्णाय दातुमिच्छन्ति, तथापि कृष्णद्विट् रुक्मी तान् निवार्य तां चैद्याय दातुं निश्चितवान्।
Verse 26
तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद्द्रुतम् ॥ २६ ॥
तदवेत्य असितापाङ्गी वैदर्भी भृशं दुर्मना अभवत्; स्थितिं विचिन्त्य कञ्चिदाप्तं द्विजं कृष्णाय द्रुतं प्राहिणोत्।
Verse 27
द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारै: प्रवेशित: । अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥
स द्वारकां समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः काञ्चनासने आसीनम् आद्यं पुरुषम् अपश्यत्।
Verse 28
दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् । उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकस: ॥ २८ ॥
दृष्ट्वा तं द्विजं ब्रह्मण्यदेवः श्रीकृष्णो निजासनात् अवरुह्य तं उपवेश्य, दिवौकस इव स्वयम् यथा पूज्यते तथा अर्हयामास।
Verse 29
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गति: । पाणिनाभिमृशन् पादावव्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९ ॥
स भुक्त्वा विश्रान्तं तं उपगम्य सतां गतिः श्रीकृष्णः स्वपाणिभ्यां तस्य पादौ अभिमृशन्, अव्यग्रः पप्रच्छ।
Verse 30
कच्चिद् द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मत: । वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनस: सदा ॥ ३० ॥
कच्चिद् द्विजवरश्रेष्ठ ते धर्मो वृद्धसम्मतः नातिकृच्छ्रेण वर्तते? सदा सन्तुष्टमनाः असि वा?
Verse 31
सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमान: स्वद्धर्मात् स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१ ॥
यर्हि ब्राह्मणः येन केनचित् सन्तुष्टो वर्तेत, स्वधर्मात् अहीयमानः, स एव धर्मः अस्य अखिलकामधुक् भवति।
Verse 32
असन्तुष्टोऽसकृल्लोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वर: । अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्ट: शेते सर्वाङ्गविज्वर: ॥ ३२ ॥
असन्तुष्टः असकृत् लोकान् आप्नोति, अपि सुरेश्वरः; सन्तुष्टः तु अकिञ्चनः अपि, सर्वाङ्गविज्वरः शान्तं शेते।
Verse 33
विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिण: शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३ ॥
स्वलाभसन्तुष्टान् विप्रान् साधून् भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिणः शान्तान् शिरसा पुनःपुनर्नमस्ये ॥
Verse 34
कच्चिद् व: कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजा: । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमाना: स मे प्रिय: ॥ ३४ ॥
कच्चिद् वः कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजाः । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः ॥
Verse 35
यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥ ३५ ॥
यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्वं नो ब्रूहि न गुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥
Verse 36
एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मण: परमेष्ठिना । लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ ३६ ॥
एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना । लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥
Verse 37
श्रीरुक्मिण्युवाच श्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे ॥ ३७ ॥
श्रीरुक्मिण्युवाच— श्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे ॥
Verse 38
का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप- विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥ ३८ ॥
हे मुकुन्द! कुलशीलरूपविद्यावयोद्रविणधामभिः त्वं स्वयमेवात्मतुल्यः। हे नृसिंह! त्वं नरलोकमनःप्रमोदकः। काले प्राप्ते कुलवती धीरा कन्या कः त्वां पतिं न वृणीत?
Verse 39
तन्मे भवान् खलु वृत: पतिरङ्ग जाया- मात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि । मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद् गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष ॥ ३९ ॥
तस्मात् मे भवान् पतिरिति वृतः, अङ्ग; अहं च भवति आत्मार्पिता। विभो, शीघ्रमागत्य अत्र मां जायाṃ विधेहि। अम्बुजाक्ष! गोमायुवत् चैद्यः नृगपतेः बलिं वीरभागं मा कदाचिद् अभिमृशतु।
Verse 40
पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र- गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेश: । आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ॥ ४० ॥
पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्रगुर्वर्चनादिभिः यदि भगवान् परेशः सम्यगाराधितः, तर्हि गदाग्रजः एत्य मे पाणिं गृह्णातु; न दमघोषसुतादयोऽन्ये।
Verse 41
श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्त: समेत्य पृतनापतिभि: परीत: । निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥ ४१ ॥
श्वोभाविनि अजितोद्वहने, त्वं विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः। चैद्य-मगधेन्द्रबलं प्रसह्य निर्मथ्य, वीर्यशुल्कां मां राक्षसेन विधिना उद्वह, वीर।
Verse 42
अन्त:पुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्- त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥ ४२ ॥
अन्तःपुरान्तरचरीं मां बन्धून् अनिहत्य त्वम् उद्वहे कथमिति चेत्, उपायं प्रवदामि। पूर्वेद्युः महती कुलदेवयात्रा अस्ति, यस्यां नववधूः बहिः पुरात् गिरिजाम् उपेयात्।
Verse 43
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरज:स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै । यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून्व्रतकृशान् शतजन्मभि: स्यात् ॥ ४३ ॥
हे अम्बुजाक्ष! यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजःस्नपनं महान्तोऽपि उमापतिरिव आत्मतमोऽपहत्यै वाञ्छन्ति। यदि तव प्रसादं न लभेयं, तर्हि व्रततपःकृशान् प्राणान् त्यजामि; शतजन्मभिरपि प्रयत्नतः कदाचित् तव कृपां लभेयम्॥
Verse 44
ब्राह्मण उवाच इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृता: । विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥
ब्राह्मण उवाच—एते गुह्यसन्देशाः मया यदुदेव आहृताः। अत्र यत् कर्तव्यं तत् सम्यग् विमृश्य, तदनन्तरं शीघ्रं क्रियताम्॥
Frequently Asked Questions
The phrase signals nara-līlā: the Lords are never overpowered, yet they enact humanlike strategies to accomplish broader purposes—relieving pressure on Mathurā, repositioning events toward Dvārakā, and drawing Jarāsandha into actions that reveal his ignorance (thinking the Lords burned). This preserves the līlā’s dramatic texture while affirming the Lord’s transcendence and sovereign control.
Traditional Purāṇic descriptions of Kali include diminishing longevity, strength, and bodily stature. Mucukunda’s observation functions as a narrative marker of yuga-transition awareness and as a moral-theological cue: recognizing decline, he turns from royal identity to bhakti-infused tapas at Badarikāśrama, illustrating the Bhāgavata’s preferred response to Kali—devotional orientation and inner renunciation.
Rukmiṇī (Vaidarbhī), daughter of King Bhīṣmaka of Vidarbha, is presented as the Lord’s eternal consort in the līlā context, hence described as a direct expansion of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī). The text uses this to frame the marriage not as ordinary alliance-building but as divine union, with political conflict (Śiśupāla’s party) serving as the backdrop for revealing Bhagavān’s supremacy and the devotee’s surrender.
Kṛṣṇa’s praise establishes a bhakti-ethical standard: true spiritual authority is marked by santoṣa, humility, and welfare for all beings. It also elevates the messenger’s dignity and models proper dharma for rulers and householders—suggesting that ritual status without inner contentment yields restlessness, whereas contentment grounded in dharma supports clarity, peace, and devotion.
It introduces the Vidarbha royal family, Rukmiṇī’s deliberate choice of Kṛṣṇa, the obstacle (Rukmī arranging her marriage to Śiśupāla), and the tactical solution (the Girijā temple procession). The chapter ends with the brāhmaṇa delivering Rukmiṇī’s confidential appeal and urging immediate action—creating a direct narrative handoff to the next chapter’s execution of the plan and the ensuing confrontation with rival kings.