Adhyaya 5
Nanda Mahārāja Celebrates Kṛṣṇa’s Birth; Vasudeva Warns of Danger
कृष्णस्य प्राकट्यानन्तरं गोकुले नीतस्य रहस्यं दिव्यं कर्म सामाजिकवैदिकसंस्कारैः प्रकाश्यते। नन्दमहाराज़ः मन्त्रविद्भिः ब्राह्मणैः सह जातकर्मादि मङ्गलानुष्ठानं कृत्वा गो-धान्य-भूषणादि महादानं ददाति, व्रजपुरे महोत्सवश्च प्रवर्तते। गोपगोप्यः उपहाराशीर्वादैः समागत्य गीतवाद्यनिनादैः सह अजस्य जगदीश्वरस्यापि शिशोः प्रति वात्सल्यभावं प्रकटयन्ति। अनन्तरं नन्दः कंसाय करदानार्थं मथुरां गत्वा वसुदेवेन मिलति; उभयोः स्नेहयुक्तं दैवविचारपरं संवादं भवति। वसुदेवः गोकुले उपद्रवसंभावनां सूचयन् सावधानतां ददाति, येन कंसद्वेषात् प्रेषितदैत्योपद्रवकथायाः अग्रिमाध्यायस्य प्रवाहः सञ्जायते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—नन्दो महामना आत्मजे उत्पन्ने श्रीकृष्णे जाताह्लादः स्नातः शुचिरलङ्कृतः; वेदज्ञान् विप्रानाहूय स्वस्त्ययनं वाचयित्वा नवजातस्य जातकर्म विधिवत् कारयामास, पितृदेवार्चनं च।
Verse 2
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—नन्दो महामना आत्मजे उत्पन्ने श्रीकृष्णे जाताह्लादः स्नातः शुचिरलङ्कृतः; वेदज्ञान् विप्रानाहूय स्वस्त्ययनं वाचयित्वा नवजातस्य जातकर्म विधिवत् कारयामास, पितृदेवार्चनं च।
Verse 3
धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्य: समलङ्कृते । तिलाद्रीन्सप्त रत्नौघशातकौम्भाम्बरावृतान् ॥ ३ ॥
नन्दो महाराजो विप्रेभ्यः समलङ्कृताः धेनूनां नियुतं ददौ; रत्नौघैः शातकौम्भाम्बरैश्चावृतान् तिलाद्रीन् सप्तापि प्रददौ।
Verse 4
कालेन स्नानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया । शुध्यन्ति दानै: सन्तुष्टया द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥ ४ ॥
कालेन भूम्यादिद्रव्याणि शुध्यन्ति, स्नानशौचाभ्यां देहः; संस्कारैर्जन्म, तपसा इन्द्रियाणि; इज्यया दानैश्च द्रव्याणि; सन्तुष्ट्या मनः; आत्मात्मविद्यया तु आत्मा शुध्यति।
Verse 5
सौमङ्गल्यगिरो विप्रा: सूतमागधवन्दिन: । गायकाश्च जगुर्नेदुर्भेर्यो दुन्दुभयो मुहु: ॥ ५ ॥
सौमङ्गल्यगिरो विप्राः सूतमागधवन्दिनः; गायकाश्च जगुः, भेर्यो दुन्दुभयो मुहुर् नेदुः।
Verse 6
व्रज: सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तर: । चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणै: ॥ ६ ॥
व्रजः सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तरः; चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणैः समलङ्कृतः।
Verse 7
गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रातैलरूषिता: । विचित्रधातुबर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिन: ॥ ७ ॥
गावो वृषा वत्सतराः हरिद्रातैलरूषिताः; विचित्रधातुभिर्बर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिनः शिरःसु भूषिताः।
Verse 8
महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषभूषिता: । गोपा: समाययू राजन् नानोपायनपाणय: ॥ ८ ॥
हे राजन् परीक्षित्, महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषैः समलङ्कृताः गोपाः नानोपायनपाणयः नन्दमहाराजस्य गृहं समाययुः।
Verse 9
गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदाया: सुतोद्भवम् । आत्मानं भूषयांचक्रुर्वस्त्राकल्पाञ्जनादिभि: ॥ ९ ॥
गोप्यः यशोदायाः सुतोद्भवं श्रुत्वा मुदिताः सन्तः वस्त्राकल्पाञ्जनादिभिः आत्मानं सम्यग् अभूषयन्।
Verse 10
नवकुङ्कुमकिञ्जल्कमुखपङ्कजभूतय: । बलिभिस्त्वरितं जग्मु: पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचा: ॥ १० ॥
नवकुङ्कुमकिञ्जल्कैः शोभितपङ्कजमुख्यः पृथुश्रोण्यः चलत्कुचाः गोप्यः बलिभिः त्वरितं यशोदागृहं जग्मुः।
Verse 11
गोप्य: सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्य- श्चित्राम्बरा: पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षा: । नन्दालयं सवलया व्रजतीर्विरेजु- र्व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभा: ॥ ११ ॥
सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्यः चित्राम्बराः सवलयाः पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षाः। नन्दालयं व्रजतीः गोप्यः व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभाः विरेजुः।
Verse 12
ता आशिष: प्रयुञ्जानाश्चिरं पाहीति बालके । हरिद्राचूर्णतैलाद्भि: सिञ्चन्त्योऽजनमुज्जगु: ॥ १२ ॥
ताः बालके ‘चिरं पाहीति’ इत्याशिषः प्रयुञ्जानाः हरिद्राचूर्णतैलाद्भिः सिञ्चन्त्यः अजन्मनं हरिं स्तुवन्त्यः जगुः।
Verse 13
अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । कृष्णे विश्वेश्वरेऽनन्ते नन्दस्य व्रजमागते ॥ १३ ॥
नन्दस्य व्रजगृहे विश्वेश्वरः सर्वव्यापीऽनन्तः श्रीकृष्णो यदा समागतः, तदा महोत्सवे नानाविधानि वादित्राणि विचित्ररवैरवाद्यन्त।
Verse 14
गोपा: परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभि: । आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश्च चिक्षिपु: ॥ १४ ॥
गोपाः परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभिरङ्गानि आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश्च परस्परं चिक्षिपुः।
Verse 15
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
नन्दो महामनाः तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनं ददौ; सूतमागधवन्दिभ्यः तथा येऽन्ये विद्योपजीविनः, तैस्तैः कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत्—विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च।
Verse 16
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
नन्दो महामनाः तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनं ददौ; सूतमागधवन्दिभ्यः तथा येऽन्ये विद्योपजीविनः, तैस्तैः कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत्—विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च।
Verse 17
रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता । व्यचरद् दिव्यवासस्रक्कण्ठाभरणभूषिता ॥ १७ ॥
रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता, दिव्यवासस्रक्कण्ठाभरणभूषिता सती, अतिथिस्त्रीः प्रतिग्रहीतुं तत्र तत्र व्यचरद्।
Verse 18
तत आरभ्य नन्दस्य व्रज: सर्वसमृद्धिमान् । हरेर्निवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून्नृप ॥ १८ ॥
ततः आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्वसमृद्धिमान् अभवत्। हरेर्निवासः स्वात्मगुणैः रमाक्रीडास्थानं चाभून्नृप॥
Verse 19
गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गत: । नन्द: कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरूद्वह ॥ १९ ॥
गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य नन्दो मथुरां गतः। कंसाय वार्षिक्यं करं दातुं कुरूद्वह॥
Verse 20
वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम् ॥ २० ॥
वसुदेवः उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम्। ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम्॥
Verse 21
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देह: प्राणमिवागतम् । प्रीत: प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेमविह्वल: ॥ २१ ॥
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देहः प्राणमिवागतः। प्रीतः प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेमविह्वलः॥
Verse 22
पूजित: सुखमासीन: पृष्ट्वानामयमादृत: । प्रसक्तधी: स्वात्मजयोरिदमाह विशाम्पते ॥ २२ ॥
पूजितः सुखमासीनः पृष्ट्वानामयमादृतः। प्रसक्तधीः स्वात्मजयोरिदमाह विशाम्पते॥
Verse 23
दिष्टया भ्रात: प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते । प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥ २३ ॥
दिष्ट्या भ्रातः! प्रवयसि तेऽप्रजस्यापि प्रजाशाया निवृत्तस्य, इदानीं यत् प्रजा समपद्यत—महाभाग्यलक्षणम्।
Verse 24
दिष्टया संसारचक्रेऽस्मिन् वर्तमान: पुनर्भव: । उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ २४ ॥
दिष्ट्या संसारचक्रेऽस्मिन् वर्तमानोऽपि पुनर्भव इव; अद्य भवान् उपलब्धः—दुर्लभं प्रियदर्शनम्।
Verse 25
नैकत्र प्रियसंवास: सुहृदां चित्रकर्मणाम् । ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५ ॥
नैकत्र प्रियसंवासः सुहृदां चित्रकर्मणाम्; ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा।
Verse 26
कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् । बृहद्वनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्वृत: ॥ २६ ॥
कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधं बृहद्वनं तदधुना, यत्रास्से त्वं सुहृद्वृतः?
Verse 27
भ्रातर्मम सुत: कच्चिन्मात्रा सह भवद्व्रजे । तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्यामुपलालित: ॥ २७ ॥
भ्रातः! मम सुतः कच्चिन् मात्रासह भवद्व्रजे, तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्यामुपलालितः? रोहिण्या सह सुखेनास्ते किम्?
Verse 28
पुंसस्त्रिवर्गो विहित: सुहृदो ह्यनुभावित: । न तेषु क्लिश्यमानेषु त्रिवर्गोऽर्थाय कल्पते ॥ २८ ॥
सुहृदां बान्धवानां च यदा सम्यक् प्रतिष्ठितिः, तदा धर्मार्थकामाख्यः त्रिवर्गोऽपि फलप्रदः। ते दुःखितेषु तु त्रिवर्गो न किञ्चिद् सुखदायकः॥
Verse 29
श्रीनन्द उवाच अहो ते देवकीपुत्रा: कंसेन बहवो हता: । एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९ ॥
श्रीनन्द उवाच—अहो देवकीपुत्राः कंसेन बहवो हताः। एका अवशिष्टा कनिष्ठा कन्या सा अपि दिवं गता॥
Verse 30
नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोऽयमदृष्टपरमो जन: । अदृष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति ॥ ३० ॥
नूनं जनोऽयं अदृष्टनिष्ठोऽदृष्टपरमो ध्रुवम्। अदृष्टमेव आत्मतत्त्वं यो वेत्ति न स मुह्यति॥
Verse 31
श्रीवसुदेव उवाच करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च व: । नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले ॥ ३१ ॥
श्रीवसुदेव उवाच—करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे, दृष्टा वयं च वः। नेह स्थेयं बहुतिथं; सन्त्युत्पाताश्च गोकुले॥
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति नन्दादयो गोपा: प्रोक्तास्ते शौरिणा ययु: । अनोभिरनडुद्युक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ ३२ ॥
श्रीशुक उवाच—इति नन्दादयो गोपाः शौरिणा प्रोक्तास्ते ययुः। अनोभिरनडुद्युक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम्॥
Frequently Asked Questions
It shows how the Supreme Lord allows Himself to be approached within dharma and human society, enabling the devotees’ vātsalya-bhāva to mature naturally. The saṁskāra is not for purifying Kṛṣṇa (who is eternally pure) but for sanctifying the environment and the community’s relationship with Him, establishing Vraja as the stage for bhakti-rasa and poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees) in the chapters that follow.
The verse outlines a graded śuddhi: time purifies possessions, bathing purifies the body, saṁskāras purify birth, tapas purifies senses, and dāna/worship offered to brāhmaṇas purifies wealth; the mind is purified by satisfaction, and the self is purified by self-realization—explicitly identified as Kṛṣṇa consciousness. The hierarchy culminates in bhakti as the deepest purification because it addresses the root identity (ātman) rather than only external conditions.
Vasudeva understands Kaṁsa’s paranoia and the likelihood of disturbances aimed at the child connected to Devakī. Although Kṛṣṇa is concealed in Gokula, the atmosphere around Kaṁsa is charged with fear and violence. The warning functions as narrative foreshadowing: Vraja will soon face demonic attacks, and the devotees’ protection (poṣaṇa) will be displayed through Kṛṣṇa’s forthcoming līlās.
They are traditional professional reciters and bards: sūtas narrate histories and Purāṇic accounts, māgadhas praise royal lineages and compose eulogies, and vandīs offer formal glorification. Their inclusion in Nanda’s charity highlights the Vedic social ecosystem of remembrance and kīrtana-like celebration, where sacred history and praise support communal dharma and devotion.