Adhyaya 49
Akrūra in Hastināpura: Kuntī’s Lament and Dhṛtarāṣṭra’s Moral Instruction
कृष्णबलरामयोः कूटनीतिसंदेशानन्तरम् अक्रूरो हस्तिनापुरं गत्वा धृतराष्ट्रं भीष्मं विदुरं कुन्तीं द्रोणं कृपं कर्णं दुर्योधनमश्वत्थामानं पाण्डवान् च समागच्छत्। स मासान् तत्र स्थित्वा राज्ञः पक्षपातदुष्टमन्त्रवशात् दूषितं शासनं निरीक्षते। रहसि कुन्ती विदुरश्च धृतराष्ट्रपुत्राणां वर्धमानद्वेषं पाण्डवानां विषप्रयोगाद्युपद्रवांश्च निवेदयतः। ततः कुन्ती स्वकुलस्मरणपूर्वकं शरण्यं कृष्णमेव आर्त्या प्रार्थयन्ती गुह्यं विलापं करोति। अक्रूरो विदुरश्च तां पाण्डवानां दिव्यनियोजितजन्मवृत्तान्तस्मरणेन सान्त्वयतः। प्रस्थानकाले अक्रूरः धृतराष्ट्राय कृष्णबलरामयोः सौहृदं दृढं च वचनं निवेदयति—समदर्शित्वेन राज्यं पालय, देहसम्बन्धानां अनित्यतां पश्य, अधर्मजन्यनरकफलात् विरम। धृतराष्ट्रः सत्यं मन्यते, किन्तु पुत्रासक्त्या तदन्तःकरणे स्थापयितुमशक्तिं स्वीकुरुते, कृष्णावतारं भूमेर्भारहरणार्थं च जानाति। अक्रूरो यदुपुरीं प्रत्यागत्य राजभावं निवेदयन् कुरुसंघर्षस्य अनिवार्यगतिं भक्तरक्षणे कृष्णस्य निरन्तरकृपां च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् । ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १ ॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् । कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम्। ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम्॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम्। कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान्॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् । ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १ ॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् । कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम्। ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम्॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम्। कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान्॥
Verse 3
यथावदुपसङ्गम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुत: । सम्पृष्टस्तै: सुहृद्वार्तां स्वयं चापृच्छदव्ययम् ॥ ३ ॥
यथावदुपसङ्गम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुतः। सम्पृष्टस्तैः सुहृद्वार्तां स्वयं चापृच्छदव्ययम्॥
Verse 4
उवास कतिचिन्मासान् राज्ञो वृत्तविवित्सया । दुष्प्रजस्याल्पसारस्य खलच्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥
स हास्तिनपुरे कतिचिन्मासान् न्यवसत्, राज्ञो दुर्बुद्धेः दुष्प्रजस्याल्पसारस्य खलमन्त्रिणां छन्दानुवर्तिनो वृत्तं विवित्सया निरीक्षितुम्।
Verse 5
तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् । प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भिश्चिकीर्षितम् ॥ ५ ॥ कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् । आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥ ६ ॥
पृथा विदुरश्च अक्रूराय विस्तरेण न्यवेदयताम्—पार्थेषु तेजोऽजोबलवीर्यप्रश्रयादीन् सद्गुणान् तथा प्रजानामनुरागं च असहमानानां धार्तराष्ट्राणां दुष्टचिकीर्षितम्; तथा गरदानाद्यपेशलं यत् कृतं, तत् सर्वमेव।
Verse 6
तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् । प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भिश्चिकीर्षितम् ॥ ५ ॥ कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् । आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥ ६ ॥
पृथा विदुरश्च अक्रूराय विस्तरेण न्यवेदयताम्—पार्थेषु तेजोऽजोबलवीर्यप्रश्रयादीन् सद्गुणान् तथा प्रजानामनुरागं च असहमानानां धार्तराष्ट्राणां दुष्टचिकीर्षितम्; तथा गरदानाद्यपेशलं यत् कृतं, तत् सर्वमेव।
Verse 7
पृथा तु भ्रातरं प्राप्तमक्रूरमुपसृत्य तम् । उवाच जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्रुकलेक्षणा ॥ ७ ॥
पृथा तु भ्रातरं प्राप्तम् अक्रूरम् उपसृत्य तम्, जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्रुकलेक्षणा, रहसि उवाच।
Verse 8
अपि स्मरन्ति न: सौम्य पितरौ भ्रातरश्च मे । भगिन्यौ भ्रातृपुत्राश्च जामय: सख्य एव च ॥ ८ ॥
अपि स्मरन्ति नः सौम्य पितरौ भ्रातरश्च मे । भगिन्यौ भ्रातृपुत्राश्च जामयः सख्य एव च ॥
Verse 9
भ्रात्रेयो भगवान् कृष्ण: शरण्यो भक्तवत्सल: । पैतृष्वस्रेयान् स्मरति रामश्चाम्बुरुहेक्षण: ॥ ९ ॥
भ्रात्रेयो भगवान् कृष्णः शरण्यो भक्तवत्सलः। पैतृष्वस्रेयान् स्मरति किम्? रामश्चाम्बुरुहेक्षणः॥
Verse 10
सपत्नमध्ये शोचन्तीं वृकानां हरिणीमिव । सान्त्वयिष्यति मां वाक्यै: पितृहीनांश्च बालकान् ॥ १० ॥
सपत्नमध्ये शोचन्तीं वृकानां हरिणीमिव। सान्त्वयिष्यति मां वाक्यैः पितृहीनांश्च बालकान्॥
Verse 11
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन । प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम् ॥ ११ ॥
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन। प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम्॥
Verse 12
नान्यत्तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् । बिभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापवर्गिकात् ॥ १२ ॥
नान्यत् तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम्। बिभ्यतां मृत्युसंसाराद् ईश्वरस्यापवर्गिकात्॥
Verse 13
नम: कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने । योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता ॥ १३ ॥
नमः कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने। योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता॥
Verse 14
श्रीशुक उवाच इत्यनुस्मृत्य स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरम् । प्रारुदद् दु:खिता राजन् भवतां प्रपितामही ॥ १४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरमनुस्मृत्य, भवतां प्रपितामही कुन्तीदेवी दुःखिता राजन् प्ररुदद्।
Verse 15
समदु:खसुखोऽक्रूरो विदुरश्च महायशा: । सान्त्वयामासतु: कुन्तीं तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभि: ॥ १५ ॥
अक्रूरो विदुरश्च महायशाः कुन्त्याः समदुःखसुखौ तां सान्त्वयामासतुः, तस्याः पुत्राणां दिव्यजन्महेतून् स्मारयन्तौ।
Verse 16
यास्यन् राजानमभ्येत्य विषमं पुत्रलालसम् । अवदत् सुहृदां मध्ये बन्धुभि: सौहृदोदितम् ॥ १६ ॥
यास्यन् अक्रूरो राजानमभ्येत्य, पुत्रलालसात् विषमं प्रवृत्तं सुहृदां मध्ये उपविष्टं, बन्धुभिः कृष्णबलरामाभ्यां सौहृदोदितं संदेशं अवदत्।
Verse 17
अक्रूर उवाच भो भो वैचित्रवीर्य त्वं कुरूणां कीर्तिवर्धन । भ्रातर्युपरते पाण्डावधुनासनमास्थित: ॥ १७ ॥
अक्रूर उवाच—भो भो वैचित्रवीर्य, कुरूणां कीर्तिवर्धन! भ्रातरि पाण्डौ उपरते, त्वम् अधुना आसनम् आस्थितः।
Verse 18
धर्मेण पालयन्नुर्वीं प्रजा: शीलेन रञ्जयन् । वर्तमान: सम: स्वेषु श्रेय: कीर्तिमवाप्स्यसि ॥ १८ ॥
धर्मेण उर्वीं पालयन्, शीलेन प्रजाः रञ्जयन्, स्वेषु समो वर्तमानः—श्रेयः कीर्तिं च अवाप्स्यसि।
Verse 19
अन्यथा त्वाचरँल्लोके गर्हितो यास्यसे तम: । तस्मात् समत्वे वर्तस्व पाण्डवेष्वात्मजेषु च ॥ १९ ॥
अन्यथा त्वं लोके चरन् गर्हितो भविष्यसि, परत्र च तमो नरकं यास्यसि। तस्मात् पाण्डवेषु आत्मजेषु च समत्वेन वर्तस्व॥
Verse 20
नेह चात्यन्तसंवास: कस्यचित् केनचित् सह । राजन् स्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभि: ॥ २० ॥
नेह कस्यचित् केनचित् सह अत्यन्तसंवासः। राजन्, स्वेनापि देहेन न चिरं सह वसामः, किमु जायात्मजादिभिः॥
Verse 21
एक: प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ २१ ॥
एकः प्रसूयते जन्तुः, एक एव प्रलीयते। एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतं, एक एव च दुष्कृतम्॥
Verse 22
अधर्मोपचितं वित्तं हरन्त्यन्येऽल्पमेधस: । सम्भोजनीयापदेशैर्जलानीव जलौकस: ॥ २२ ॥
अधर्मोपचितं वित्तं हरन्ति अन्ये अल्पमेधसः। सम्भोजनीयापदेशैः जलानीव जलौकसः॥
Verse 23
पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्ध्या तमपण्डितम् । तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा राय: सुतादय: ॥ २३ ॥
अधर्मेण पुष्णाति स्वबुद्ध्या तमपण्डितम्। तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणाः रायः सुतादयः॥
Verse 24
स्वयं किल्बिषमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविद: । असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तम: ॥ २४ ॥
स्वयं किल्बिषमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविदः । असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तमः ॥
Verse 25
तस्माल्लोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् । वीक्ष्यायम्यात्मनात्मानं सम: शान्तो भव प्रभो ॥ २५ ॥
तस्माल्लोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् । वीक्ष्यायम्यात्मनात्मानं समः शान्तो भव प्रभो ॥
Verse 26
धृतराष्ट्र उवाच यथा वदति कल्याणीं वाचं दानपते भवान् । तथानया न तृप्यामि मर्त्य: प्राप्य यथामृतम् ॥ २६ ॥
धृतराष्ट्र उवाच यथा वदति कल्याणीं वाचं दानपते भवान् । तथानया न तृप्यामि मर्त्यः प्राप्य यथामृतम् ॥
Verse 27
तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले । पुत्रानुरागविषमे विद्युत् सौदामनी यथा ॥ २७ ॥
तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले । पुत्रानुरागविषमे विद्युत् सौदामनी यथा ॥
Verse 28
ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् । भूमेर्भारावताराय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ २८ ॥
ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् । भूमेर्भारावताराय योऽवतीर्णो यदोः कुले ॥
Verse 29
यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदं सृष्ट्वा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्ट: । तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्र- संसारचक्रगतये परमेश्वराय ॥ २९ ॥
अचिन्त्यया निजमायया जगदिदं सृष्ट्वा तदनुप्रविष्टो गुणान् विभजति यः। तस्मै दुरवबोधलीलातन्त्राय संसारचक्रगतये परमेश्वराय नमः॥
Verse 30
श्रीशुक उवाच इत्यभिप्रेत्य नृपतेरभिप्रायं स यादव: । सुहृद्भि: समनुज्ञात: पुनर्यदुपुरीमगात् ॥ ३० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं नृपतेरभिप्रायं ज्ञात्वा स यादवोऽक्रूरः। सुहृद्भिः समनुज्ञातः पुनर्यदुपुरीमगात्॥
Verse 31
शशंस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रविचेष्टितम् । पाण्डवान् प्रति कौरव्य यदर्थं प्रेषित: स्वयम् ॥ ३१ ॥
अक्रूरो रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रस्य पाण्डवान् प्रति विचेष्टितं शशंस। एवं कौरव्य स्वयम् प्रेषितार्थं समपूरयत्॥
Frequently Asked Questions
He remained to scrutinize Dhṛtarāṣṭra’s actual conduct—how a weak-willed ruler, influenced by mischievous advisers and blinded by affection for his sons, was treating the Pāṇḍavas. This investigative stay turns Akrūra into a dharmic envoy: he gathers reliable intelligence and then reports back to Kṛṣṇa and Balarāma, aligning political strategy with the Lord’s protective mission toward His devotees.
Kuntī’s sorrow becomes bhakti-yoga through direct śaraṇāgati: she frames her danger as a spiritual impetus to seek Kṛṣṇa alone as protector (rakṣaka) and liberator (mokṣa-prada). Her repeated invocation of Kṛṣṇa’s names and her confession that no shelter exists beyond His lotus feet transform personal suffering into theological clarity—worldly relations are unstable, but Bhagavān’s protection is certain.
Akrūra and Vidura console her. Their consolation rests on remembering the extraordinary births of the Pāṇḍavas—implying divine oversight and destiny (daiva) supporting dharma. This is not fatalism; it is a reminder that the Lord’s plan and the devotees’ protection operate even when immediate circumstances appear hostile.
Akrūra urges impartiality toward Pāṇḍu’s sons and Dhṛtarāṣṭra’s own, warning of social condemnation and hellish consequences if he acts otherwise. He grounds the counsel in anityatā: no one permanently belongs to anyone; each soul is born and dies alone and inherits only its karma. Therefore a king should govern with equanimity, self-control, and intelligence, treating worldly life like a dream or illusion rather than a basis for injustice.
He confesses putra-sneha—his unstable heart is prejudiced by affection for his sons—so Akrūra’s auspicious words cannot remain fixed within him. The chapter uses this as a diagnostic of moha: even correct knowledge fails to transform behavior when attachment dominates the will, foreshadowing the Kuru catastrophe despite repeated moral warnings.