Adhyaya 48
Kṛṣṇa Visits Trivakrā; Akrūra’s Praise and the Hastināpura Mission
उद्धवस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा कंसवधोत्तरं मथुरायां व्यवस्थां कृत्वा श्रीकृष्णः स्वकीय-राजकीयकर्तव्येषु प्रवृत्तः। पूर्वं चन्दनलेपदानसम्बन्धिनीं त्रिवक्रां दासीं स गृहं जगाम; तस्याः गृहे भोगसमृद्धिर्वर्ण्यते, भगवान् मनुष्याचारमनुवर्त्य तस्यै सान्निध्यं ददौ। तथापि सिद्धान्तः प्रदर्श्यते—कृष्णसंस्पर्शः पावनः; तस्य पदपद्मगन्धेन तस्याः कामो शम्यते, दुःखं च निवर्तते। भविष्यत्प्राप्तिं प्रतिश्रुत्य स निर्गतः, विष्णुमाराध्य केवलभोगवरणं हीनं वरमिति चोपदिश्यते। अनन्तरं अक्रूरगृहे स पादप्रक्षालनपूजां कृत्वा कृष्णबलरामयोः स्तुतिं विस्तरेण करोति—तौ अद्वयकारणं, गुणाधीश्वरौ, अवतारैर्वैदिकधर्मसंस्थापकौ इति। तुष्टः कृष्णः साधुभक्तान् स्वतोऽपि पावनतरान् सम्मान्य, धृतराष्ट्राधीनहस्तिनापुरे पाण्डवानां स्थितिं परीक्षितुं अक्रूरं प्रेषयति, कूटनीतिरक्षणयोः कथाप्रवेशं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । सैरन्ध्रया: कामतप्ताया: प्रियमिच्छन् गृहं ययौ ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच । अथोद्धववृत्तान्तं विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः । सैरन्ध्र्याः कामतप्तायाः प्रियमिच्छन् गृहं ययौ ॥
Verse 2
महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् । मुक्तादामपताकाभिर्वितानशयनासनै: । धूपै: सुरभिभिर्दीपै: स्रग्गन्धैरपि मण्डितम् ॥ २ ॥
महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् । मुक्तादामपताकाभिर्वितानशयनासनैः । धूपैः सुरभिभिर्दीपैः स्रग्गन्धैरपि मण्डितम् ॥
Verse 3
गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात् सद्य: समुत्थाय हि जातसम्भ्रमा । यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतं सभाजयामास सदासनादिभि: ॥ ३ ॥
गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात् सद्यः समुत्थाय जातसम्भ्रमा । सखीभिरुपसङ्गम्याच्युतं सभाजयामास सदासनादिभिः ॥
Verse 4
तथोद्धव: साधु तयाभिपूजितो न्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् । कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं विवेश लोकाचरितान्यनुव्रत: ॥ ४ ॥
तथोद्धवः साधु तयाभिपूजितो न्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् । कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं विवेश लोकाचरितान्यनुव्रतः ॥
Verse 5
सा मज्जनालेपदुकूलभूषण- स्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभि: । प्रसाधितात्मोपससार माधवं सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितै: ॥ ५ ॥
सा मज्जनालेपदुकूलभूषणस्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभिः स्वात्मानं प्रसाध्य सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितैर्माधवमुपससार ।
Verse 6
आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रिया विशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे । प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामया रेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया ॥ ६ ॥
आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रिया विशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामया रेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया ।
Verse 7
सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णो- र्जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती । दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्त- मानन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम् ॥ ७ ॥
सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णोर्जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती । दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्तमानन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम् ॥
Verse 8
सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीश्वरम् । अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत ॥ ८ ॥
सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीश्वरम् अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत ।
Verse 9
सहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया । रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण ॥ ९ ॥
सहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण ।
Verse 10
तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानद: । सहोद्धवेन सर्वेश: स्वधामागमद् ऋद्धिमत् ॥ १० ॥
तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानदः । सहोद्धवेन सर्वेशः स्वधामागमदृद्धिमत् ॥
Verse 11
दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनोग्राह्यमसत्त्वात् कुमनीष्यसौ ॥ ११ ॥
दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनोग्राह्यमसत्त्वात् कुमनीष्यसौ ॥
Verse 12
अक्रूरभवनं कृष्ण: सहरामोद्धव: प्रभु: । किञ्चिच्चिकीर्षयन् प्रागादक्रूरप्रीयकाम्यया ॥ १२ ॥
अक्रूरभवनं कृष्णः सहरामोद्धवः प्रभुः । किञ्चिच्चिकीर्षयन् प्रागादक्रूरप्रीयकाम्यया ॥
Verse 13
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादितः । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥
Verse 14
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादितः । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥
Verse 15
पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥
नृप, अक्रूरः श्रीकृष्णबलरामयोः पादौ प्रक्षाल्य तदम्बु शिरसा धारयामास। दिव्याम्बरैः, गन्धैः, स्रग्भिः, उत्तमभूषणैश्च तौ समर्चयत्॥
Verse 16
पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥
तौ समर्च्य शिरसा भूमौ प्रणम्य, श्रीकृष्णस्य पादौ अङ्के निधाय मृदु ममार्ज। विनयावनतः अक्रूरः कृष्णरामौ प्रति एवमभाषत्॥
Verse 17
दिष्ट्या पापो हत: कंस: सानुगो वामिदं कुलम् । भवद्भयामुद्धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच्च समेधितम् ॥ १७ ॥
दिष्ट्या कंसः सानुगः पापो हतः; भवद्भ्यां इदं वामि कुलं दुरन्तकृच्छ्रात् उद्धृतं समेधितं च।
Verse 18
युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ । भवद्भयां न विना किञ्चित्परमस्ति न चापरम् ॥ १८ ॥
युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ। भवद्भ्यां विना न किञ्चित् परमस्ति न चापरम्॥
Verse 19
आत्मसृष्टमिदं विश्वमन्वाविश्य स्वशक्तिभि: । ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम् ॥ १९ ॥
स्वशक्तिभिः इदं विश्वम् आत्मसृष्टम् अन्वाविश्य बहुधा ईयते, ब्रह्मन्, श्रुत्या प्रत्यक्षेण च गोचरम्।
Verse 20
यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्यादयो योनिषु भान्ति नाना । एवं भवान् केवल आत्मयोनि- ष्वात्मात्मतन्त्रो बहुधा विभाति ॥ २० ॥
यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्यादयो योनिषु नानारूपेण प्रकाशन्ते । एवं त्वं केवल आत्मयोनि: स्वात्मात्मतन्त्र: सृष्टिवैचित्र्येषु बहुधा विभासि ॥
Verse 21
सृजस्यथो लुम्पसि पासि विश्वं रजस्तम:सत्त्वगुणै: स्वशक्तिभि: । न बध्यसे तद्गुणकर्मभिर्वा ज्ञानात्मनस्ते क्व च बन्धहेतु: ॥ २१ ॥
रजस्तम:सत्त्वगुणै: स्वशक्तिभि: सृजसि लुम्पसि च पासि विश्वम् । तैर्गुणकर्मभिरपि न बध्यसे; ज्ञानात्मनस्ते क्व नु बन्धहेतु: ॥
Verse 22
देहाद्युपाधेरनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान्न भिदात्मन: स्यात् । अतो न बन्धस्तव नैव मोक्ष: स्यातां निकामस्त्वयि नोऽविवेक: ॥ २२ ॥
देहाद्युपाधे: त्वयि अनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान्न भिदा चात्मन: । अतो न बन्धो न च मोक्ष एव; यद्यपि दृश्येते तव तदिच्छया वा, अस्माकमविवेकत: ॥
Verse 23
त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेदपथ: पुराण: । बाध्येत पाषण्डपथैरसद्भि- स्तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभर्ति ॥ २३ ॥
त्वयोदितोऽयं वेदपथ: पुराणो जगतो हिताय । यदा यदा पाषण्डपथैरसद्भिर्बाध्येत, तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभर्ति ॥
Verse 24
स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्ण: स्वांशेन भारमपनेतुमिहासि भूमे: । अक्षौहिणीशतवधेन सुरेतरांश- राज्ञाममुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन् ॥ २४ ॥
स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्ण: स्वांशेन भूमेर्भारमपनेतुमिहासि । सुरेतरांशराज्ञामक्षौहिणीशतवधेन, अस्य च कुलस्य यशो वितन्वन् ॥
Verse 25
अद्येश नो वसतय: खलु भूरिभागा य: सर्वदेवपितृभूतनृदेवमूर्ति: । यत्पादशौचसलिलं त्रिजगत् पुनाति स त्वं जगद्गुरुरधोक्षज या: प्रविष्ट: ॥ २५ ॥
अद्य नः गृहं परमभाग्यवत्, यत् त्वं प्रविष्टः। त्वं सर्वदेव-पितृ-भूत-नृदेवमूर्तिः; यत्पादशौचसलिलं त्रिजगत् पुनाति। हे अधोक्षज, त्वमेव जगद्गुरुः।
Verse 26
क: पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद् भक्तप्रियादृतगिर: सुहृद: कृतज्ञात् । सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामा- नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य ॥ २६ ॥
कः पण्डितः त्वदन्यं शरणं समीयात्? त्वं भक्तप्रियः, ऋतगिरः, सुहृत्, कृतज्ञश्च। सुहृद्भावेन भजतः सर्वान् अभिकामान् ददासि, आत्मानमपि; तथापि न ते उपचयापचयौ।
Verse 27
दिष्ट्या जनार्दन भवानिह न: प्रतीतो योगेश्वरैरपि दुरापगति: सुरेशै: । छिन्ध्याशु न: सुतकलत्रधनाप्तगेह- देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम् ॥ २७ ॥
दिष्ट्या जनार्दन, भवानिह नः प्रतीतः; योगेश्वरैरपि सुरेश्वरैश्च दुरापगति:। शीघ्रं छिन्धि नः सुत-कलत्र-धन-आप्त-गेह-देहादि-मोहरशनां, भवदीयमायाम्।
Verse 28
इत्यर्चित: संस्तुतश्च भक्तेन भगवान् हरि: । अक्रूरं सस्मितं प्राह गीर्भि: सम्मोहयन्निव ॥ २८ ॥
इति भक्तेनार्चितः संस्तुतश्च भगवान् हरिः। अक्रूरं सस्मितं प्राह, गीर्भिः सम्मोहयन्निव।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्वं नो गुरु: पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा । वयं तु रक्ष्या: पोष्याश्च अनुकम्प्या: प्रजा हि व: ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच— त्वं नो गुरुः पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा। वयं तु रक्ष्याः पोष्याश्च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः।
Verse 30
भवद्विधा महाभागा निषेव्या अर्हसत्तमा: । श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवा: स्वार्था न साधव: ॥ ३० ॥
भवद्विधा महाभागाः सेवनीयाः अर्हसत्तमाः। श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवाः स्वार्थपराः, साधवस्तु न स्वार्थिनः॥
Verse 31
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ३१ ॥
न ह्यम्मयानि तीर्थानि, न देवा मृच्छिलामयाः। ते पुनन्त्युरुकालेन, दर्शनादेव साधवः॥
Verse 32
स भवान् सुहृदां वै न: श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया । जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम् ॥ ३२ ॥
स भवान् सुहृदां वै नः श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया। जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम्॥
Verse 33
पितर्युपरते बाला: सह मात्रा सुदु:खिता: । आनीता: स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम ॥ ३३ ॥
पितर्युपरते बाला सह मात्रा सुदुःखिताः। आनीताः स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम॥
Verse 34
तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधी: । समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धदृक् ॥ ३४ ॥
तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधीः। समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धदृक्॥
Verse 35
गच्छ जानीहि तद् वृत्तमधुना साध्वसाधु वा । विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥ ३५ ॥
गच्छ, धृतराष्ट्रस्य वृत्तं साध्वसाधु वा अधुना जानीहि। तत् विज्ञाय वयं यथा सुहृदां शं भवेत् तथा विधास्यामः॥
Verse 36
इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वर: । सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै तत: स्वभवनं ययौ ॥ ३६ ॥
इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वरः। ततः सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां सह स्वभवनं ययौ॥
Frequently Asked Questions
He goes to reciprocate with her prior service—her offering of ointment—and to settle an obligation created by her desire. The Bhāgavata presents this as divine reciprocation (bhakta-vātsalya) while emphasizing that proximity to Kṛṣṇa purifies: her lust-born distress is extinguished by contact with His lotus feet, illustrating that the Lord is the ultimate purifier even when He appears to act within social convention.
The chapter states that simply by smelling the fragrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, the burning effects of Cupid in her body and senses are cleansed. The theological point is that viṣaya-driven kāma is not “validated” as a final goal; rather, when directed toward Kṛṣṇa, it is neutralized and elevated, relieving distress and implying movement toward śuddha-bhakti (purified devotion).
It frames a hierarchy of benedictions: Viṣṇu is difficult to approach, and worship that culminates in worldly enjoyment is called alpa-phala (insignificant result). In bhakti hermeneutics, this verse protects readers from misreading the Trivakrā episode as an endorsement of hedonism; it asserts that the highest fruit of worship is devotion and freedom, not temporary pleasure.
Akrūra is Kṛṣṇa’s relative and a prominent Yadu devotee. His reception—embrace, formal seating, foot-washing, gifts, and praise—models Vedic hospitality and arcana-like devotion, while his stuti functions as condensed Vedānta: Kṛṣṇa as the cause and substance of creation, controller of guṇas without entanglement, and the avatārī who restores the Vedic path.
To gather accurate intelligence about the Pāṇḍavas’ welfare after their father’s death and to assess whether Dhṛtarāṣṭra—said to be influenced by his sons—is treating them justly. This sets up the Bhāgavata’s movement from Mathurā’s stabilization to broader dharma-protection (poṣaṇa) through diplomacy and intervention on behalf of devotees.