Adhyaya 45
Kṛṣṇa Comforts His Parents, Restores Ugrasena, Studies with Sāndīpani, and Returns the Guru’s Son
कंसवधात् परं मथुरायां राज्यव्यवस्था स्थिरा जाता। देवकी-वसुदेवौ स्वपुत्रे श्रीकृष्णे दिव्यैश्वर्यप्रकाशं बोधयितुमारभेतामिति ज्ञात्वा, पितृमातृस्नेहस्य रक्षणार्थं स योगमायां प्रसार्य पश्चात्तापयुक्त इव पुत्रवाक्यैः पितृमातृऋणस्य अनपायत्वं, आश्रितानां परित्यागदोषस्य गुरुत्वं च उपदिशति। वात्सल्यविह्वलौ तौ तमालिङ्गतः। ततः श्रीकृष्णः यदुवंशस्य राजत्वे उग्रसेनं प्रतिष्ठापयति, ययातिशापादि कुलधर्ममर्यादां मानयन् स्वं सेवकप्रजावत् दर्शयति, निर्वासितान् च स्वगृहान् प्रत्यावर्तयति। अनन्तरं वसुदेवेनोपनयनं कृतं; श्रीकृष्णबलरामौ ब्रह्मचर्यं स्वीकृत्य सान्दीपनिमुनेः समीपे आदर्शगुरुसेवां कुर्वन्तौ वेदान् कलाः नीतिं च अलौकिकसौकर्येण अधीयाते। गुरुदक्षिणार्थं पञ्चजनं हत्वा यमराजं समुपगम्य गुरोः नष्टं पुत्रं प्रत्याहृत्य पुनर्मथुरां प्रतिनिवर्तेते, जनैर्महोत्सवेनाभिनन्दितौ। एषोऽध्यायः गृह-राजधर्मयोः सेतुं कृत्वा प्रभ्वोः परं लोकहितकार्यं सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तम: । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥
Verse 2
उवाच पितरावेत्य साग्रज: सात्वतर्षभ: । प्रश्रयावनत: प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥
उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्षभः । प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥
Verse 3
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि । बाल्यपौगण्डकैशोरा: पुत्राभ्यामभवन्क्वचित् ॥ ३ ॥
श्रीभगवानुवाच—तात, आवाभ्यां युवयोः नित्यं उत्कण्ठितयोः सतोः; बाल्य-पौगण्ड-कैशोराः पुत्राभ्यां क्वचित् नाभवन्।
Verse 4
न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके । यां बाला: पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥
दैवहतयोः आवयोः भवदन्तिके वासो न लब्धः; यां मुदं बालाḥ पितृगेहस्थाः लालिताः विन्दन्ति, तां नाभ्यनुभवाम।
Verse 5
सर्वार्थसम्भवो देहो जनित: पोषितो यत: । न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्य: शतायुषा ॥ ५ ॥
सर्वार्थसम्भवो देहः यतः जनितः पोषितश्च; अतः पित्रोः ऋणं मर्त्यः शतायुषापि सेवया न निर्वेशयितुं शक्नोति।
Verse 6
यस्तयोरात्मज: कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥
यः तयोः आत्मजः समर्थः सन् आत्मना च धनेन च वृत्तिं न दद्यात्, सः प्रेत्य स्वमांसं खादयितुं बाध्यते इति।
Verse 7
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् । गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृत: ॥ ७ ॥
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुं गुरुम् विप्रं प्रपन्नं च समर्थः सन् यो न बिभ्रत्, सः श्वसन् अपि मृतः इति कल्प्यते।
Verse 8
तन्नावकल्पयो: कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसो: । मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतो: ॥ ८ ॥
कंसभयेन नित्यं व्याकुलचित्तयोर्नावकल्पयोः। वामनर्चनयोग्यं सत्कारं कर्तुमशक्तयोः, एते दिवसाः मोघं व्यतीताः॥
Verse 9
तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयो: । अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥
तत् क्षन्तुमर्हथः तात मातर्—नौ परतन्त्रयोः। वां शुश्रूषामकुर्वतोः, दुर्हृदा कंसनेन भृशं क्लिष्टयोः॥
Verse 10
श्रीशुक उवाच इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा । मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा। मोहितौ तौ अङ्कमारोप्य परिष्वज्य मुदं आपतुः॥
Verse 11
सिञ्चन्तावश्रुधाराभि: स्नेहपाशेन चावृतौ । न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥
अश्रुधाराभिः सिञ्चन्तौ स्नेहपाशेन च आवृतौ। बाष्पकण्ठौ विमोहितौ, राजन्, न किञ्चिदूचतुः॥
Verse 12
एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुत: । मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥
एवं पितरौ आश्वास्य भगवान् देवकीसुतः। मातामहं तु उग्रसेनं यदूनाम् अकरोत् नृपम्॥
Verse 13
आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि । ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥
भगवानुवाच—हे महाराज, वयं तव प्रजाः; अस्मान् आज्ञप्तुमर्हसि। ययातिशापात् यदवो नृपासने नोपविशेयुः॥
Verse 14
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादय: । बलिं हरन्त्यवनता: किमुतान्ये नराधिपा: ॥ १४ ॥
मयि तव भृत्यरूपे उपासीने, विबुधादयः सर्वेऽवनताः बलिं हरन्ति; किमुत अन्ये नराधिपाः॥
Verse 15
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
कंसभयाकुलान् दिग्भ्यः पलायितान् स्वान् ज्ञातिसम्बन्धान् भगवान् आनयत्। यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादीन् सभाजयामास, विदेशवासकर्शितान् समाश्वास्य, स्वगेहेषु न्यवासयत्, वित्तैश्च सन्तोषयामास विश्वकृत्॥
Verse 16
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
कंसभयाकुलान् दिग्भ्यः पलायितान् स्वान् ज्ञातिसम्बन्धान् भगवान् आनयत्। यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादीन् सभाजयामास, विदेशवासकर्शितान् समाश्वास्य, स्वगेहेषु न्यवासयत्, वित्तैश्च सन्तोषयामास विश्वकृत्॥
Verse 17
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ताः लब्धमनोरथाः, गृहेषु रेमिरे सिद्धाः, कृष्णरामगतज्वराः। अहर्हः प्रीताः मुकुन्दवदनाम्बुजं पश्यन्तः, नित्यं प्रमुदितं श्रीमत् सदयस्मितवीक्षणम्॥
Verse 18
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
कृष्णसङ्कर्षणयोर्भुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः कुलजनाः स्वगृहेषु सिद्धसुखं रेमिरे; कृष्णरामयोः सन्निधानेन संसारज्वरात् मुक्ताः। अहर्निशं प्रीत्या मुकुन्दस्य नित्यप्रमुदितं श्रीमत् सदयस्मितवीक्षणं वदनाम्बुजं पश्यन्तः।
Verse 19
तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजस: । पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहु: ॥ १९ ॥
तत्र वृद्धा अपि जनाः युवान इवातिबलौजसः आसन्; ते हि नेत्रैर्मुहुर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां पिबन्तः।
Verse 20
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुत: । सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतु: ॥ २० ॥
अथ देवकीसुतो भगवान् सङ्कर्षणेन सह नन्दं समसाद्य, राजेन्द्र, परिष्वज्येदमूचतुः।
Verse 21
पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् । पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥
पितः, युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां भृशं पोषितौ लालितौ च; पित्रोर्हि आत्मजेष्वात्मनोऽपि अधिका प्रीतिः।
Verse 22
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पै: पोषरक्षणे ॥ २२ ॥
स एव पिता सा च जननी यौ स्वपुत्रवत् पुष्णीतां, बन्धुभिरुत्सृष्टान् शिशून् अनल्पैः पोषरक्षणे।
Verse 23
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदु:खितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥
यात यूयं व्रजं तात; वयं च स्नेहदुःखितान्। ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो, विधाय सुहृदां सुखम्॥
Verse 24
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युत: । वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युतः। वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम्॥
Verse 25
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्द: प्रणयविह्वल: । पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः। पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ॥
Verse 26
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयो: समकारयत् । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत्। पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम्॥
Verse 27
तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममाला: स्वलङ्कृता: । स्वलङ्कृतेभ्य: सम्पूज्य सवत्सा: क्षौममालिनी: ॥ २७ ॥
तेभ्योऽदाद् दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः। स्वलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य सवत्साः क्षौममालिन्यः॥
Verse 28
या: कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामति: । ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृता: ॥ २८ ॥
ततः महामतिः वसुदेवः कृष्णरामयोर्जन्मनक्षत्रे मनसा दत्ताः गावः अनुस्मृत्य, कंसेनाधर्मतो हृताः ताः पुनर्लब्ध्वा दानरूपेणाददात्।
Verse 29
ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ । गर्गाद् यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥
ततः संस्कारं लब्ध्वा तौ सुव्रतौ द्विजत्वं प्राप्य, यदुकुलाचार्याद् गर्गात् गायत्रीं च व्रतं च सम्यगास्थितवन्तौ।
Verse 30
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
सर्वविद्याप्रभवौ सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ तौ, नरेहितैः स्वसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ, अथ गुरुकुले वासमिच्छन्तौ काश्यं सान्दीपनिं नामावन्तिपुरवासिनम् उपजग्मतुः।
Verse 31
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
सर्वविद्याप्रभवौ सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ तौ, नरेहितैः स्वसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ, अथ गुरुकुले वासमिच्छन्तौ काश्यं सान्दीपनिं नामावन्तिपुरवासिनम् उपजग्मतुः।
Verse 32
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् । ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ ॥ ३२ ॥
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ अनिन्दितां वृत्तिं ग्राहयन्तौ, भक्त्या देवमिवादृतौ उपेतौ स्म—गुरुपूजायाः निर्दोषं दृष्टान्तं दर्शयन्तौ।
Verse 33
तयोर्द्विजवरस्तुष्ट: शुद्धभावानुवृत्तिभि: । प्रोवाच वेदानखिलान्सङ्गोपनिषदो गुरु: ॥ ३३ ॥
तयोर्द्विजवरः सान्दीपनिर्गुरुः तयोः शुद्धभावानुवृत्तिभिः तुष्टः सन्, साङ्गोपनिषदान् अखिलान् वेदान् ताभ्यां प्रोवाच।
Verse 34
सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा । तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४ ॥
स रहस्यसहितं धनुर्वेदं धर्मशास्त्राणि न्यायपथांश्च, तथा च आन्वीक्षिकीं विद्यां षड्विधां राजनीतिं च ताभ्यां शिक्षयामास।
Verse 35
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
हे नृप, सर्वविद्याप्रवर्तकौ नरवरश्रेष्ठौ कृष्णबलरामौ सकृन्निगदमात्रेण सर्वं विषयं शीघ्रं सञ्जगृहतुः। चतुःषष्ट्यहोरात्रैः संयत्तौ तावतीः कलाः अधीत्य, पश्चात् गुरुदक्षिणया आचार्यं छन्दयामासतुः।
Verse 36
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
हे नृप, सर्वविद्याप्रवर्तकौ नरवरश्रेष्ठौ कृष्णबलरामौ सकृन्निगदमात्रेण सर्वं विषयं शीघ्रं सञ्जगृहतुः। चतुःषष्ट्यहोरात्रैः संयत्तौ तावतीः कलाः अधीत्य, पश्चात् गुरुदक्षिणया आचार्यं छन्दयामासतुः।
Verse 37
द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् । सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह ॥ ३७ ॥
राजन्, द्विजः सान्दीपनिः तयोः अद्भुतं महिमानं अतिमानुषीं मतिं च संलक्ष्य, पत्न्या सह सम्मन्त्र्य, प्रभासे महार्णवे मृतं बालं प्रत्याहर्तुं गुरुदक्षिणारूपेण वरयां बभूव।
Verse 38
तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ । वेलामुपव्रज्य निषीदतु: क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयो: ॥ ३८ ॥
तथेति तौ दुरन्तविक्रमौ महारथौ रथमारुह्य प्रभासं जग्मतुः। वेलामुपगम्य क्षणं निषीदतुः; अथ सिन्धुदेवः तौ परमेश्वरौ ज्ञात्वा शीघ्रमर्घ्यादिभिरुपहारैः समुपागमत्॥
Verse 39
तमाह भगवानाशु गुरुपुत्र: प्रदीयताम् । योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥
तमाह भगवान् आशु—गुरुपुत्रः प्रदीयताम्। योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा॥
Verse 40
श्रीसमुद्र उवाच न चाहार्षमहं देव दैत्य: पञ्चजनो महान् । अन्तर्जलचर: कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुर: ॥ ४० ॥
श्रीसमुद्र उवाच—न चाहार्षमहं देव; दैत्यः पञ्चजनो महान्। अन्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः॥
Verse 41
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभु: । जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥
आस्ते तेनाहृतो नूनं—इति श्रुत्वा सत्वरं प्रभुः। जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम्॥
Verse 42
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत्। ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीं गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुधः। शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यमः शीघ्रमागात्। तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम्, उवाच चावनतः कृष्णं सर्वभूताशयालयम्—“लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयोः करवाम किम्?”॥
Verse 43
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
जनार्दनः दैत्याङ्गसमुद्भवं शङ्खम् आदाय रथम् आगमत्। ततः यमस्य दयितां संयमनीं पुरीं जगाम। तत्र सहलायुधः शङ्खं प्रदध्मौ; तस्य निर्ह्रादं श्रुत्वा प्रजासंयमनो यमः शीघ्रम् आगात्। स तयोः महतीं भक्त्युपबृंहितां सपर्यां चकार, अवनतः कृष्णं सर्वभूताशयालयं उवाच— ‘हे विष्णो, लीलामनुष्ययोः युवयोः किं करवाम?’
Verse 44
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
यमः अवनतः उवाच— हे कृष्ण, सर्वभूताशयालय! हे विष्णो, युवयोः लीलामनुष्ययोः किं सेवां करवाम? इति। स भक्त्युपबृंहितया महत्या सपर्यया तौ समर्चयामास।
Verse 45
श्रीभगवानुवाच गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृत: ॥ ४५ ॥
श्रीभगवान् उवाच— गुरुपुत्रः अत्र निजकर्मनिबन्धनात् आनीतः। हे महाराज, मच्छासनपुरस्कृतः सन् एनं शीघ्रम् आनयस्व।
Verse 46
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतु: ॥ ४६ ॥
यमः ‘तथेति’ उक्त्वा गुरुपुत्रम् उपानीतवान्। ततः यदूत्तमौ तं स्वगुरवे दत्त्वा भूयः ऊचतुः— ‘वृणीष्व’ इति।
Verse 47
श्रीगुरुरुवाच सम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भयां गुरुनिष्क्रय: । को नु युष्मद्विधगुरो: कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥
श्रीगुरुः उवाच— वत्सौ, भवद्भ्यां गुरुनिष्क्रयः सम्यक् सम्पादितः। युष्मद्विधशिष्ययोः गुरोः कः नु कामः अवशिष्यते?
Verse 48
गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८ ॥
हे वीरौ, इदानीं स्वगृहं गच्छतम्। वां कीर्तिः पावनी लोके भवतु, छन्दांसि च इह परत्र च वां मनसि नित्यं नूतनानि स्युः।
Verse 49
गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा । आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥
एवं गुरुणा अनुज्ञातौ तात, अनिलरंहसा रथेन स्वपुरम् आयातौ, पर्जन्यनिनदेन नादयन्तौ।
Verse 50
समनन्दन् प्रजा: सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ । अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥
रामजनार्दनौ दृष्ट्वा सर्वाः प्रजाः समनन्दन्; बह्वहानि अपश्यन्त्यः नष्टलब्धधना इव।
Frequently Asked Questions
Because parental love (vātsalya-rasa) thrives on intimacy, not awe. If Vasudeva and Devakī relate to Kṛṣṇa primarily as the Supreme Lord, the spontaneous dynamics of parenthood—nurturing, scolding, protecting—diminish. Yoga-māyā therefore preserves the sweetness (mādhurya) of līlā by softening direct awareness of aiśvarya, while still allowing the Bhāgavata to teach His supremacy through narrative context.
Kṛṣṇa states that since the body is the instrument for all puruṣārthas (dharma, artha, kāma, mokṣa), and parents give birth and sustenance to that body, the obligation to them is practically unrepayable. The chapter intensifies this ethic by warning that neglecting parents and other dependents—spouse, child, guru, brāhmaṇas, and those seeking shelter—is a form of living death, underscoring dharma as the social ground on which bhakti is practiced.
The narrative frames Kṛṣṇa as honoring righteous political order and dynastic law: due to Yayāti’s curse, no Yadu may sit on the throne. By restoring Ugrasena, Kṛṣṇa repairs the legitimacy broken by Kaṁsa’s usurpation, models the principle that divine power need not displace lawful governance, and positions Himself as protector and servant of dharma rather than a claimant to worldly sovereignty.
Sāndīpani Muni is presented as the Lords’ ācārya in Avantī. Although Kṛṣṇa and Balarāma are omniscient, They adopt humanlike discipline to establish maryādā—proper conduct—showing that spiritual and worldly knowledge should be received through guru-paramparā and service. Their rapid mastery of Veda, Vedāṅgas, Dhanur-veda, nīti-śāstra, and the sixty-four arts demonstrates that learning is sanctified by humility and guru-bhakti, not merely by talent.
They first go to Prabhāsa, where the ocean clarifies that the boy was taken by the water-demon Pañcajana. Kṛṣṇa kills the demon, takes the conch that forms around him, then proceeds to Yamarāja’s capital and commands the return of the boy. The episode reveals Kṛṣṇa’s sovereignty over cosmic administrators (like Yama) and over death itself, while framing that supreme power as being exercised in the service of guru-dakṣiṇā—devotional obligation rather than self-display.