Adhyaya 40
Akrūra’s Prayers (Akrūra-stuti): The Lord as Cause of Causes, Virāṭ, and the Goal of All Paths
मथुरां प्रति कृष्णबलरामयोः सह गत्वा तयोर्दिव्यत्वं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा अक्रूरस्य निश्चयः स्तुतिरूपेण परिपक्वो भवति। स नारायणं सर्वकारणकारणं नमस्यति, यस्य नाभिकमलात् ब्रह्मा जायते, यस्यातीतदेहात् महदहङ्कारभूतइन्द्रियदेवतादिकारणपरम्परा प्रवर्तते। प्रकृतेः ब्रह्मणश्च गुणातीतं प्रभुं ज्ञातुमशक्तिं स्वीकरोति, योगत्रयध्यानं वैदिकाग्निकर्म ज्ञानयज्ञं वैष्णवागमं शैवपूजां च एकस्मिन् लक्ष्ये नयति—सर्वे मार्गा नद्य इव सागरं तमेव प्राप्नुवन्ति। विराट्पुरुषवर्णनं कृत्वा मत्स्यादिकल्क्यन्तावतारान् वन्दते, ‘अहं मम’ इति मायाबन्धं निवेद्य शरणागतिं कृत्वा रक्षणं याचते; एषा स्तुतिः मथुरायां आगामिसंघर्षं लीलारूपं दर्शयति, भक्तस्य आश्रयं च।
Shlokas
Verse 1
श्रीअक्रूर उवाच नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोक: ॥ १ ॥
श्रीअक्रूर उवाच—अखिलहेतुहेतुं त्वां नारायणं पुरुषमाद्यमव्ययम् अहं नतोऽस्मि। यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्मा विरासीद् यत एष लोकः प्रववृते॥
Verse 2
भूस्तोयमग्नि: पवनं खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूता: ॥ २ ॥
भूस्तोयमग्निः पवनं खं च, तदादिरहङ्कारः, महत्तत्त्वं प्रकृतिश्च, तस्याः कारणं पुरुषावतारः; मन इन्द्रियाणि, इन्द्रियार्थाः, तेषां देवताश्च—एते सर्वे जगतः हेतवः तव दिव्यदेहादङ्गभूताः समुत्पन्नाः॥
Verse 3
नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ह्यजादयोऽनात्मतया गृहीता: । अजोऽनुबद्ध: स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥
नैते तवात्मस्वरूपं विदुः; अजादयोऽपि ह्यनात्मतया गृहीताः। अजोऽपि गुणैरजायाः संबद्धः सन्, गुणात् परं स्थितं तव स्वरूपं न वेद॥
Verse 4
त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधव: ॥ ४ ॥
त्वां योगिनः शुद्धचित्ताः साक्षाद् महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च भावयन् यजन्ति ॥
Verse 5
त्रय्या च विद्यया केचित्त्वां वै वैतानिका द्विजा: । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नाना रूपामराख्यया ॥ ५ ॥
त्रय्याः मन्त्रैः केचित् वैतानिका द्विजाः । नानारूपामराख्याय विततैर्यज्ञैस्त्वां यजन्ते ॥
Verse 6
एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गता: । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥
एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गताः । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥
Verse 7
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । त्वन्मयास्त्वां यजन्ति वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥
Verse 8
त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥ ८ ॥
त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥
Verse 9
सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधिय: प्रभो ॥ ९ ॥
सर्वे एव त्वां यजन्ति, सर्वदेवमयेश्वरम्; येऽपि अन्यदेवताभक्ताः, यद्यपि अन्यधियः, प्रभो—तेऽपि त्वामेव पूजयन्ति।
Verse 10
यथाद्रिप्रभवा नद्य: पर्जन्यापूरिता: प्रभो । विशन्ति सर्वत: सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत: ॥ १० ॥
यथा अद्रिप्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिताः प्रभो, सर्वतः सिन्धुं विशन्ति; तथा त्वां सर्वगतयोऽन्ततः प्राप्नुवन्ति।
Verse 11
सत्त्वं रजस्तम इति भवत: प्रकृतेर्गुणा: । तेषु हि प्राकृता: प्रोता आब्रह्मस्थावरादय: ॥ ११ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति भवतः प्रकृतेर्गुणाः; तेषु हि प्राकृताः प्रोताः आब्रह्मस्थावरादयः।
Verse 12
तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृत: प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥
तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे। गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृतः प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु॥
Verse 13
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः। द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवाः कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम्। रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा मेघाः परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः। निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति-र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते॥
Verse 14
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः। द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवाः कुक्षिर्मरुत्प्राणबलं प्रकल्पितम्॥ वृक्षौषधयः रोमाणि मेघाः शिरोरुहास्तव। अद्रयः परस्यास्थिनखानि, निमेषणं रात्र्यहनी; प्रजापतिर्मेढ्रः, वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते॥
Verse 15
त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोका: सपाला बहुजीवसङ्कुला: । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो- ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥
त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाḥ सपाला बहुजीवसङ्कुलाः। यथा जले सञ्जिहते जलौकसोऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये॥
Verse 16
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यश: ॥ १६ ॥
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि। तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः॥
Verse 17
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
नमः कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च। हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे। क्षित्युद्धारविहाराय नमः शूकरमूर्तये॥
Verse 18
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
नमः कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च। हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे। क्षित्युद्धारविहाराय नमः शूकरमूर्तये॥
Verse 19
नमस्तेऽद्भुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥
नमस्तेऽद्भुतसिंहाय साधुलोकभयापहाय । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥
Verse 20
नमो भृगुणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥
नमो भृगूणां पतये दर्पितक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥
Verse 21
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ २१ ॥
नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥
Verse 22
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥
Verse 23
भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥
भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥
Verse 24
अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढ: सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥
अहं च, विभो, मूढः सत्यधिया स्वप्नकल्पेषु देह-पुत्र-गृह-दार-धन-स्वजनादिषु सत्यत्वं मन्यमानो भ्रमामि।
Verse 25
अनित्यानात्मदु:खेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मन: प्रियम् ॥ २५ ॥
अहं हि अनित्यानात्मदुःखेषु नित्यात्मसुखत्वविपर्ययमतिः, द्वन्द्वेषु रममाणः तमोविष्टः, त्वां आत्मनः प्रियं न जाने।
Verse 26
यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भवै: । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्मुख: ॥ २६ ॥
यथा अबुधः जले तदुद्भवैः प्रतिच्छन्ने तं हित्वा मृगतृष्णामभ्येति, तथैव अहं त्वत्तः पराङ्मुखोऽभवम्।
Verse 27
नोत्सहेऽहं कृपणधी: कामकर्महतं मन: । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्तत: ॥ २७ ॥
अहं कृपणधीः, कामकर्महतं मनः प्रमाथिभिः चाक्षैः इतस्ततः ह्रियमाणं रोद्धुं नोत्सहे।
Verse 28
सोऽहं तवाङ्घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापं तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग- स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मति: स्यात् ॥ २८ ॥
सोऽहं पतितः तवाङ्घ्र्युपगतोऽस्मि, ईश; असतां दुरापं तदपि भवदनुग्रहं मन्ये। यर्हि पुंसः संसरणापवर्गो भवेत्, तर्हि अब्जनाभ त्वयि सदुपासनया मतिर्जायते।
Verse 29
नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥
नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥
नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥
Frequently Asked Questions
Akrūra is a prominent Yādava devotee who becomes the instrument for bringing Kṛṣṇa from Vraja to Mathurā. His prayers are important because they function as a theological hinge: they publicly articulate Kṛṣṇa’s supremacy (as Nārāyaṇa, puruṣa, and avatārī) while also modeling the devotee’s interior movement from awe and metaphysical insight to surrender (śaraṇāgati).
Because Brahmā operates within the domain of guṇas and manifested matter (prakṛti), whereas Bhagavān is guṇātīta—transcendent to material qualities. Akrūra’s point is epistemological and devotional: the Absolute is not captured by material causality or sensory-based inference; He is known by revelation and bhakti, not merely by cosmic intelligence.
Akrūra lists multiple sādhana-streams—yoga contemplation, Vedic yajñas to devatās, renunciant inquiry (jñāna-yajña), Vaiṣṇava āgamas, and Śaiva paths—and then states that even those focused on other deities are, in essence, worshiping the one Lord who embodies all devatās. The river-to-ocean analogy explains the Bhāgavata’s hierarchy: diversity of approach may exist, but the final telos is Bhagavān as āśraya.
The virāṭ mapping sacralizes the cosmos by reading it as the Lord’s body—fire as His face, earth as His feet, sun as His eye, directions as hearing, oceans as abdomen, and so on. In Bhāgavata theology this serves two functions: it supports meditation for those needing a cosmic support (ālambana) and it reorients the mind from fragmented material perception to integrated theism, where nature is understood as dependent energy (śakti) of the Supreme.
The confession dramatizes the universal condition of jīvas under māyā—attachment to body, family, wealth, and identity as real and permanent. Bhakti does not deny the struggle; it transforms it. Akrūra’s humility establishes eligibility for grace and emphasizes that liberation arises through mercy and service to pure devotees, not through self-confidence in one’s own control of mind and senses.