Adhyaya 4
Yoga-māyā Appears as Durgā; Kaṁsa’s Repentance and the Demonic Policy of Persecuting Vaiṣṇavas
पूर्वरात्रौ दिव्यविनिमये कृष्णो गोकुलं नीतः, योगमाया मथुरां प्रापिता। ततः कारागारद्वाराणि पुनः संवृतानि, रक्षिणः शिशोः रुदितं श्रुत्वा कंसं निवेदयन्ति। कंसः भयाकुलः प्रविश्य तां जातां कालरूपिणीमिव मन्यते। देवकी कन्यां रक्षितुम् याचते, किन्तु कंसः तां गृहीत्वा हन्तुम् उद्यतः। सा हस्तात् स्खलित्वा नभसि अष्टभुजा देवी (योगमाया/दुर्गा) रूपेण प्रादुर्भूय वदति—तव वधकः अन्यत्र जातः; मा बालहिंसां कुरु। विस्मितः कंसः देवकीवसुदेवौ विमोचयति, पश्चात्तापं दर्शयन् देहात्मविभागं कर्मदैवयोः प्रवृत्तिं च निरूपयति; साधुदम्पती तं शमयतः। अनन्तरं स मन्त्रिभिः सह मन्त्रयति; तेषामासुरी नीति: शिशूनां वधः, विशेषतः विष्णोः ‘आधार’ उन्मूलनाय ब्राह्मणगवां यज्ञतपसां वैष्णवानां च पीडनम्। एवं मथुरायां विफलहिंसात् आरभ्य व्रजे कृष्णरक्षणलीलानां हेतुर्भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बहिरन्त:पुरद्वार: सर्वा: पूर्ववदावृता: । ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपाला: समुत्थिता: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच बहिरन्त:पुरद्वार: सर्वा: पूर्ववदावृता: । ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपाला: समुत्थिता: ॥ १ ॥
Verse 2
ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् । आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्न: प्रतीक्षते ॥ २ ॥
ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् । आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्न: प्रतीक्षते ॥ २ ॥
Verse 3
स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वल: । सूतीगृहमगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धज: ॥ ३ ॥
स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वल: । सूतीगृहमगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धज: ॥ ३ ॥
Verse 4
तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
Verse 5
बहवो हिंसिता भ्रात: शिशव: पावकोपमा: । त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥
बहवो हिंसिता भ्रात: शिशव: पावकोपमा: । त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥
Verse 6
नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो । दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥
नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो । दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥
Verse 7
श्रीशुक उवाच उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् । याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खल: ॥ ७ ॥
श्रीशुक उवाच उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् । याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खल: ॥ ७ ॥
Verse 8
तां गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्रां स्वसु: सुताम् । अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृद: ॥ ८ ॥
तां गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्रां स्वसु: सुताम् । अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृद: ॥ ८ ॥
Verse 9
सा तद्धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता । अदृश्यतानुजा विष्णो: सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥
सा तद्धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता । अदृश्यतानुजा विष्णो: सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥
Verse 10
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
Verse 11
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
Verse 12
किं मया हतया मन्द जात: खलु तवान्तकृत् । यत्र क्व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसी: कृपणान् वृथा ॥ १२ ॥
किं मया हतया मन्द जात: खलु तवान्तकृत् । यत्र क्व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसी: कृपणान् वृथा ॥ १२ ॥
Verse 13
इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि । बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥
इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि । बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥
Verse 14
तयाभिहितमाकर्ण्य कंस: परमविस्मित: । देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥
तयाभिहितमाकर्ण्य कंस: परमविस्मित: । देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत् ॥
Verse 15
अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिता: सुता: ॥ १५ ॥
अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिता: सुता: ॥
Verse 16
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खल: । कान्लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृत: श्वसन् ॥ १६ ॥
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खल: । कान्लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृत: श्वसन् ॥
Verse 17
दैवमप्यनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् । यद्विश्रम्भादहं पाप: स्वसुर्निहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥
दैवमप्यनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् । यद्विश्रम्भादहं पाप: स्वसुर्निहतवाञ्छिशून् ॥
Verse 18
मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतंभुज: । जान्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदासते ॥ १८ ॥
मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतंभुज: । जान्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदासते ॥
Verse 19
भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च । नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भू: ॥ १९ ॥
भुवि घटपुतलादयः पार्थिवविकाराः यथा जायन्ते भिद्यन्ते च पुनर्भूमौ लीयन्ते, तथा देहाः नश्यन्ति; आत्मा तु भूमिरिव नित्यः अविनाशी च।
Verse 20
यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्यय: । देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥
यावत् देहात्मभेदो न ज्ञायते, आत्मविपर्ययात् देहेऽभिमानः जायते; ततो देहयोगवियोगाभ्यां संसृतिः न निवर्तते।
Verse 21
तस्माद् भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि । मानुशोच यत: सर्व: स्वकृतं विन्दतेऽवश: ॥ २१ ॥
तस्मात् भद्रे, मया व्यापादितान् अपि स्वतनयान् मा अनुशोच; यतः सर्वः स्वकृतस्य फलम् अवशः प्राप्नोति, दैवाधीनः।
Verse 22
यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेऽस्वदृक् । तावत्तदभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात् ॥ २२ ॥
यावत् अज्ञानान्धः ‘हतोऽस्मि’ ‘हन्तास्मि’ इति देहात्मबुद्ध्या मन्यते, तावत् स आत्मानं बाध्यं बाधकं चाभिमन्य, कर्मबन्धे बद्धः सुखदुःखफलानि भुङ्क्ते।
Verse 23
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सला: । इत्युक्त्वाश्रुमुख: पादौ श्याल: स्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ २३ ॥
साधवो दीनवत्सलाः; मम दौरात्म्यं क्षमध्वम् इति उक्त्वा, अश्रुमुखः श्यालः स्वस्रोरथ पादौ अग्रहीत्।
Verse 24
मोचयामास निगडाद् विश्रब्ध: कन्यकागिरा । देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम् ॥ २४ ॥
दुर्गादेव्याः वचने विश्वस्तः कंसः कन्यकागिरा विश्रब्धो निगडाद् देवकीं वसुदेवं च मोचयामास, आत्मसौहृदं दर्शयन्॥
Verse 25
भ्रातु: समनुतप्तस्य क्षान्तरोषा च देवकी । व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५ ॥
भ्रातुः समनुतप्तस्य दृष्ट्वा देवकी क्षान्तरोषा बभूव; वसुदेवोऽपि रोषं व्यसृजत्। स प्रहस्य कंसं प्रत्युवाच॥
Verse 26
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् । अज्ञानप्रभवाहंधी: स्वपरेति भिदा यत: ॥ २६ ॥
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि; देहिनाम् अज्ञानप्रभवोऽहंधीः देहाभिमानः, यतः स्वपरेति भिदा जायते॥
Verse 27
शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विता: । मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृश: ॥ २७ ॥
शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विताः पृथग्दृशः जनाः भावैर्भावं पृथक् पश्यन्ति, मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति॥
Verse 28
श्रीशुक उवाच कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषित: । देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽविशद् गृहम् ॥ २८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं देवकीवसुदेवाभ्यां प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः कंसः तयोः अनुज्ञातः प्रसन्नो गृहमाविशत्॥
Verse 29
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिण: । तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिण: । तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥
Verse 30
आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रव: । देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदा: ॥ ३० ॥
आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रव: । देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदा: ॥
Verse 31
एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु । अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून् ॥ ३१ ॥
एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु । अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून् ॥
Verse 32
किमुद्यमै: करिष्यन्ति देवा: समरभीरव: । नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव ॥ ३२ ॥
किमुद्यमै: करिष्यन्ति देवा: समरभीरव: । नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव ॥
Verse 33
अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमाना: समन्तत: । जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययु: ॥ ३३ ॥
अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमाना: समन्तत: । जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययु: ॥
Verse 34
केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकस: । मुक्तकच्छशिखा: केचिद् भीता: स्म इति वादिन: ॥ ३४ ॥
पराजिताः शस्त्रविहीनाः केचिद् दिवौकसः प्राञ्जलयो दीनाः स्तुतिं चक्रुः; केचिद् मुक्तकच्छशिखाः पुरतः स्थित्वा भीताः स्म इति ऊचुः—“हे प्रभो, वयं त्वत्तोऽतिभीताः।”
Verse 35
न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् । हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यत: ॥ ३५ ॥
न त्वं विरथान् विस्मृतशस्त्रास्त्रान् भयसंवृतान्, अन्यासक्तविमुखान्, भग्नचापान् अयुध्यतः हंसि, हे नृप।
Verse 36
किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनै: । रहोजुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा । किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥ ३६ ॥
किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनैः? रहोजुषा किं हरिणा, शम्भुना वा वनौकसा? किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण, ब्रह्मणा वा तपस्यता?
Verse 37
तथापि देवा: सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे । ततस्तन्मूलखनने नियुङ्क्ष्वास्माननुव्रतान् ॥ ३७ ॥
तथापि देवाḥ सापत्न्यान् नोपेक्ष्या इति मन्महे; ततस्तन्मूलखनने नियुङ्क्ष्व अस्मान् अनुव्रतान्।
Verse 38
यथामयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभि- र्न शक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् । यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते ॥ ३८ ॥
यथामयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभिः रूढपदश्चिकित्सितुं न शक्यते; यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा—रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते।
Verse 39
मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्म: सनातन: । तस्य च ब्रह्म गोविप्रास्तपो यज्ञा: सदक्षिणा: ॥ ३९ ॥
मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्म: सनातन: । तस्य च ब्रह्म गोविप्रास्तपो यज्ञा: सदक्षिणा: ॥ ३९ ॥
Verse 40
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: । तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघा: ॥ ४० ॥
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: । तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघा: ॥ ४० ॥
Verse 41
विप्रा गावश्च वेदाश्च तप: सत्यं दम: शम: । श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनू: ॥ ४१ ॥
विप्रा गावश्च वेदाश्च तप: सत्यं दम: शम: । श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनू: ॥ ४१ ॥
Verse 42
स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशय: । तन्मूला देवता: सर्वा: सेश्वरा: सचतुर्मुखा: । अयं वै तद्वधोपायो यदृषीणां विहिंसनम् ॥ ४२ ॥
स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशय: । तन्मूला देवता: सर्वा: सेश्वरा: सचतुर्मुखा: । अयं वै तद्वधोपायो यदृषीणां विहिंसनम् ॥ ४२ ॥
Verse 43
श्रीशुक उवाच एवं दुर्मन्त्रिभि: कंस: सह सम्मन्त्र्य दुर्मति: । ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुर: ॥ ४३ ॥
श्रीशुक उवाच एवं दुर्मन्त्रिभि: कंस: सह सम्मन्त्र्य दुर्मति: । ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुर: ॥ ४३ ॥
Verse 44
सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् । कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ४४ ॥
कंसानुचराः दानवाः साधुलोककदने कदनप्रियाः कामरूपधराश्च; तान् दिक्षु सर्वत्र साधून् पीडयितुमनुज्ञाप्य कंसो गृहमाविशत्।
Verse 45
ते वै रज:प्रकृतयस्तमसा मूढचेतस: । सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्यव: ॥ ४५ ॥
ते रजःप्रकृतयः तमसा मूढचेतसः, आरादागतमृत्यवः सन्तां प्रति विद्वेषमाचेरुः।
Verse 46
आयु: श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च । हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रम: ॥ ४६ ॥
राजन्, महदतिक्रमः पुंसः आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकान् आशिषश्च—श्रेयांसि सर्वाण्येव हन्ति।
Frequently Asked Questions
Yoga-māyā is the Lord’s divine potency that arranges and protects His līlā (poṣaṇa). By manifesting as Devī Durgā, she both escapes Kaṁsa’s violence and delivers a decisive revelation: Kṛṣṇa—the destined slayer—has already been born elsewhere. The appearance establishes śakti-tattva: the Goddess acts under the Supreme Lord’s will, shielding devotees and ensuring the avatāra narrative proceeds according to divine plan rather than demonic control.
The chapter illustrates that philosophical speech without transformed character can be superficial. Kaṁsa’s remorse is triggered by fear and astonishment, not stable sattva or bhakti. When he returns to his political environment, his ministers amplify envy and violence, and his prior “knowledge” does not mature into repentance as a lived ethic. The Bhāgavata thus distinguishes between verbal jñāna and realized wisdom grounded in devotion and purified intent.
They identify Viṣṇu’s presence where dharma is maintained: brāhmaṇas, Vedic learning, yajña, austerity, truthfulness, sense control, cows, and Vaiṣṇavas. Their logic is that these uphold divine order and invite Viṣṇu’s protection; therefore, persecuting them is a strategic attempt to weaken dharma itself. The Bhāgavata frames this as asuric policy: attacking the Lord by attacking His devotees and the institutions of sacred culture.
Devakī appeals to social and dharmic norms to restrain Kaṁsa: killing a female child is adharma, and in dynastic terms the girl could become connected to Kaṁsa’s lineage through marriage. The text highlights Devakī’s helplessness and moral reasoning, contrasting saintly compassion with Kaṁsa’s severing of familial bonds due to selfish fear.