Adhyaya 39
Akrūra’s Mission: The Departure from Vraja and the Yamunā Vision of Viṣṇu-Ananta
कंसस्याह्वानेन मथुरागमनप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्यायेऽक्रूरः कृष्णबलरामाभ्यां सादरं सत्कृतः, कंसस्याभिप्रायं बान्धवानां च वृत्तान्तं पृष्टः। स कंसस्य यादवद्वेषं घातकसंकल्पं च निवेदयति, नारदेनोक्तं कृष्णो देवक्याः पुत्र इति च दृढयति। नन्दो मथुरोत्सवाय व्रजोपहाराणां शकटयात्रां सज्जयति; तत्र गोपीनां विप्रलम्भतापः प्रबलो भवति—दैवं निन्दन्त्यः, अक्रूरं ‘क्रूर’मिति गर्हयन्त्यः, रासलीलां वनात् कृष्णस्य नित्यागमनं च स्मरन्त्यः, अन्ते ‘गोविन्द दामोदर माधव’ इति नामानि क्रन्दन्ति। सूर्योदयकाले रथप्रयाणे कृष्णः कटाक्षैः सान्त्वयन् दूतवाक्येन ‘पुनरागमिष्यामि’ इति प्रतिज्ञां ददाति। मार्गे कालिन्द्यां स्नात्वा अक्रूरः दिव्यदर्शनं लभते—अनन्तशेषं चतुर्भुजं परमेश्वरं च देवर्षिदिव्यशक्तिभिः पूज्यमानम्। भक्त्या विह्वलः स स्तुतिं आरभते, पराध्याये प्रार्थनाप्रसङ्गं मथुरायात्रां च उपन्यस्य।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सुखोपविष्ट: पर्यङ्के रामकृष्णोरुमानित: । लेभे मनोरथान्सर्वान्पथि यन् स चकार ह ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—रामकृष्णाभ्यां बहुमानितोऽक्रूरः पर्यङ्के सुखोपविष्टः पथि चिन्तितान् सर्वान् मनोरथान् सिद्धान् मेने, यच्च स तत्र चकार ह।
Verse 2
किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने । तथापि तत्परा राजन्न हि वाञ्छन्ति किञ्चन ॥ २ ॥
राजन्, श्रीनिकेतने भगवति प्रसन्ने किमलभ्यम्? तथापि ये तद्भक्तिपराः, ते तस्मात् किञ्चिदपि न वाञ्छन्ति।
Verse 3
सायन्तनाशनं कृत्वा भगवान् देवकीसुत: । सुहृत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच्चिकीर्षितम् ॥ ३ ॥
सायन्तनाशनं कृत्वा भगवान् देवकीसुतः अक्रूरं पप्रच्छ—कंसस्य सुहृत्सु ज्ञातिषु च वृत्तं किम्, अन्यच्च स राजा किं चिकीर्षति।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच तात सौम्यागत: कच्च्त्स्विगतं भद्रमस्तु व: । अपि स्वज्ञातिबन्धूनामनमीवमनामयम् ॥ ४ ॥
श्रीभगवानुवाच—तात सौम्य, आगतः कच्चित्? स्विगतं भद्रमस्तु वः। अपि स्वज्ञातिबन्धूनां दूरस्थनिकटानां च अनमीवमनामयम्?
Verse 5
किं नु न: कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये । कंसे मातुलनाम्नाङ्ग स्वानां नस्तत्प्रजासु च ॥ ५ ॥
अङ्ग, कंसो मातुलनाम्ना कुलामयः एधमानः सन्, नः स्वजनानां तस्य प्रजानां च कुशलं किमर्थं पृच्छेयम्?
Verse 6
अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययो: । यद्धेतो: पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयो: ॥ ६ ॥
अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययो: । यद्धेतो: पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयो: ॥ ६ ॥
Verse 7
दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं व: सौम्य काङ्क्षितम् । सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम् ॥ ७ ॥
दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं व: सौम्य काङ्क्षितम् । सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम् ॥ ७ ॥
Verse 8
श्रीशुक उवाच पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधव: । वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम् ॥ ८ ॥
श्रीशुक उवाच पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधव: । वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम् ॥ ८ ॥
Verse 9
यत्सन्देशो यदर्थं वा दूत: सम्प्रेषित: स्वयम् । यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभे: ॥ ९ ॥
यत्सन्देशो यदर्थं वा दूत: सम्प्रेषित: स्वयम् । यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभे: ॥ ९ ॥
Verse 10
श्रुत्वाक्रूरवच: कृष्णो बलश्च परवीरहा । प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतु: ॥ १० ॥
श्रुत्वाक्रूरवच: कृष्णो बलश्च परवीरहा । प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतु: ॥ १० ॥
Verse 11
गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरस: । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ११ ॥ यास्याम: श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्याम: सुमहत्पर्व यान्ति जानपदा: किल । एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोप: स्वगोकुले ॥ १२ ॥
नन्दगोपो व्रजाधीशः क्षत्रेण घोषयामास— “सर्वगोरसं गृह्यतां, उपायनानि गृह्णीध्वं, शकटानि युज्यन्ताम्। श्वो मधुपुरीं यास्यामः, नृपते रसान् दास्यामः, सुमहत्पर्व द्रक्ष्यामः; जानपदाः सर्वेऽपि यान्ति” इति।
Verse 12
गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरस: । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ११ ॥ यास्याम: श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्याम: सुमहत्पर्व यान्ति जानपदा: किल । एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोप: स्वगोकुले ॥ १२ ॥
नन्दगोपः स्वगोकुले क्षत्रेणैवं घोषयामास— “सर्वगोरसं गृह्यतां, उपायनानि गृह्णीध्वं, शकटानि युज्यन्ताम्। श्वो मधुपुरीं गत्वा नृपते रसान् दास्यामः, सुमहत्पर्व द्रक्ष्यामः; जानपदाः किल सर्वे यान्ति” इति।
Verse 13
गोप्यस्तास्तदुपश्रुत्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् । रामकृष्णौ पुरीं नेतुमक्रूरं व्रजमागतम् ॥ १३ ॥
तदुपश्रुत्य गोप्यः अक्रूरं व्रजमागतम्, रामकृष्णौ पुरीं नेतुम् इति, भृशं व्यथिताः बभूवुः।
Verse 14
काश्चित्तत्कृतहृत्तापश्वासम्लानमुखश्रिय: । स्रंसद्दुकूलवलयकेशग्रन्थ्यश्च काश्चन ॥ १४ ॥
काश्चित् तद्कृतहृत्तापात् श्वासेन म्लानमुखश्रियः; काश्चन तु दुःखात् स्रंसद्दुकूल-वलय-केशग्रन्थयः अभवन्।
Verse 15
अन्याश्च तदनुध्याननिवृत्ताशेषवृत्तय: । नाभ्यजानन्निमं लोकमात्मलोकं गता इव ॥ १५ ॥
अन्याः तु तदनुध्यानात् निवृत्ताशेषवृत्तयः, इमं लोकं नाभ्यजानन्; आत्मलोकं गता इव बभूवुः।
Verse 16
स्मरन्त्यश्चापरा: शौरेरनुरागस्मितेरिता: । हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिर: सम्मुमुहु: स्त्रिय: ॥ १६ ॥
स्मरन्त्यः शौरेरनुरागस्मितेरिताः हृदिस्पृशश्चित्रपदाः गिरः स्मृत्वा, अपरा युवत्यः स्त्रियोऽपि मूर्छिताः।
Verse 17
गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ १७ ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातरा: । समेता: सङ्घश: प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशया: ॥ १८ ॥
मुकुन्दस्य सुललितां गतिं चेष्टां स्निग्धहासावलोकनं शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च स्मरन्त्यः, विरहभीताः कातराः गोप्यः सङ्घशः समेता अश्रुपूर्णमुख्यः अच्युताशयाः परस्परं प्रोचुः।
Verse 18
गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ १७ ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातरा: । समेता: सङ्घश: प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशया: ॥ १८ ॥
विरहभीताः मुकुन्दस्य सुललितां गतिं चेष्टां स्निग्धहासावलोकनं शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च चिन्तयन्त्यः, गोप्यः सङ्घशः समेता अश्रुमुख्यः अच्युताशयाः परस्परं प्रोचुः।
Verse 19
श्रीगोप्य ऊचु: अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिन: । तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्क्ष्यपार्थकं विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा ॥ १९ ॥
श्रीगोप्य ऊचुः—अहो विधातः! तव क्वचिदपि दया नास्ति; मैत्र्या प्रणयेन देहिनः संयोज्य, तान् अकृतार्थान् निरर्थकं वियुनक्षि। ते विक्रीडितं बालकचेष्टितं यथा।
Verse 20
यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् । शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम् ॥ २० ॥
असितकुन्तलावृतं सुकपोलमुन्नसं मुकुन्दवक्त्रं प्रदर्श्य, शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं तत् पारोक्ष्यं करोषि—असाधु ते कृतम्।
Verse 21
क्रूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म न- श्चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् । येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विष: ॥ २१ ॥
हे विधे! अक्रूरसमाख्यया त्वं खलु क्रूरः; यद् अस्मभ्यं दत्तं चक्षुः, तदेवाज्ञवत् हरसि। येन वयं मधुद्विषः स्वरूपस्यैकदेशेऽपि त्वदीयसर्गस्याखिलसौष्ठवं ददृशिम।
Verse 22
न नन्दसूनु: क्षणभङ्गसौहृद: समीक्षते न: स्वकृतातुरा बत । विहाय गेहान् स्वजनान् सुतान्पतीं- स्तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रिय: ॥ २२ ॥
हा! नन्दसूनुः क्षणभङ्गसौहृदः नः प्रत्यक्षं नापि समीक्षते। वयं तु तस्य दास्याय बलादधीनाः, गेहान् स्वजनान् सुतान् पतींश्च विहायोपगताः; स च नवनवप्रियान् अन्वेष्टे।
Verse 23
सुखं प्रभाता रजनीयमाशिष: सत्या बभूवु: पुरयोषितां ध्रुवम् । या: संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पते: पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासवम् ॥ २३ ॥
सुखं प्रभाता रजनीयं आशिषः सत्या बभूवुः पुरयोषितां ध्रुवम्। याः संप्रविष्टस्य व्रजस्पतेर्मुखं पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासवम्।
Verse 24
तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितै- र्गृहीतचित्त: परवान् मनस्व्यपि । कथं पुनर्न: प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्या: सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन् ॥ २४ ॥
तासां मधुमञ्जुभाषितैर्गृहीतचित्तो मुकुन्दः परवान् मनस्व्यपि। कथं पुनर्नः प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन्?
Verse 25
अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वताम् । महोत्सव: श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम् ॥ २५ ॥
अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वताम्। महोत्सवः—श्रीरमणं गुणास्पदं देवकीसुतं ये चाध्वनि द्रक्ष्यन्ति।
Verse 26
मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भू- दक्रूर इत्येतदतीव दारुण: । योऽसावनाश्वास्य सुदु:खितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वन: ॥ २६ ॥
एतादृशस्याकरुणस्य नाम ‘अक्रूर’ इति न युक्तम्; स अत्यन्तदारुणः। यो व्रजजनं सुदुःखितं नाश्वास्य, अस्माकं प्राणप्रियतरं कृष्णं पारमध्वनः नयति॥
Verse 27
अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदा: । गोपा अनोभि: स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते ॥ २७ ॥
अनार्द्रधीः कृष्णो रथं समास्थितः; तं च दुर्मदाः गोपाः शीघ्रं अन्वमी यान्ति। स्थविरैरपि निवारणं न कृतम्; अद्य नः दैवं प्रतिकूलमेव चेष्टते॥
Verse 28
निवारयाम: समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवा: । मुकुन्दसङ्गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम् ॥ २८ ॥
आगच्छामः, माधवं साक्षात् उपेत्य निवारयामः। कुलवृद्धबान्धवाः अस्मान् किं करिष्यन्ति? मुकुन्दसङ्गं निमिषार्धमपि त्यक्तुं न शक्नुमः; दैवेन वियोगे विध्वंसितदीनचेतसः स्मः॥
Verse 29
यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र- लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् । नीता: स्म न: क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्य: कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम् ॥ २९ ॥
यस्य अनुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र-लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम्। तेन विना नः रजन्यः क्षणमिव नीताः; हे गोप्यः, तद्वियोगतमो दुरन्तं कथं नु अतिक्रमेम?॥
Verse 30
योऽह्न: क्षये व्रजमनन्तसख: परीतो गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् । वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम ॥ ३० ॥
योऽह्नः क्षये गोपैः परीतो व्रजं विशन्, खुररजः-छुरितालकस्रक्, वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षैः चित्तं हरति। तम् अनन्तसखं विना वयं कथं नु भवेम?॥
Verse 31
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रिय: कृष्णविषक्तमानसा: । विसृज्य लज्जां रुरुदु: स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३१ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः । विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं—“गोविन्द दामोदर माधवे” इति ॥
Verse 32
स्त्रीणामेवं रुदन्तीनामुदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम् ॥ ३२ ॥
स्त्रीणामेवं रुदन्तीनामुदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम् ॥
Verse 33
गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्या: शकटैस्तत: । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान् ॥ ३३ ॥
गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान् ॥
Verse 34
गोप्यश्च दयितं कृष्णमनुव्रज्यानुरञ्जिता: । प्रत्यादेशं भगवत: काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे ॥ ३४ ॥
गोप्यश्च दयितं कृष्णमनुव्रज्यानुरञ्जिताः । प्रत्यादेशं भगवतः काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे ॥
Verse 35
तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तम: । सान्त्वयामास सप्रेमैरायास्य इति दौत्यकै: ॥ ३५ ॥
तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तमः । सान्त्वयामास सप्रेमैरायास्य इति दौत्यकैः ॥
Verse 36
यावदालक्ष्यते केतुर्यावद् रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिता: ॥ ३६ ॥
कृष्णमनसा अनुगच्छन्त्यः गोप्यः चित्रलिखितमूर्तय इव निश्चलाः तस्थुः। यावद् रथोपरि केतुर् दृश्यते, यावच्च चक्रोत्थितो रेणुर् अपि दृश्यते, तावद् एवोपलक्षिता अभवन्॥
Verse 37
ता निराशा निववृतुर्गोविन्दविनिवर्तने । विशोका अहनी निन्युर्गायन्त्य: प्रियचेष्टितम् ॥ ३७ ॥
ताः गोविन्दस्य पुनरागमनं निराशाः सन्तः निववृतुः। विशोकाः अहनी निन्युः, प्रियस्य चेष्टितं लीलां च गायत्या इव निरन्तरम्॥
Verse 38
भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप । रथेन वायुवेगेन कालिन्दीमघनाशिनीम् ॥ ३८ ॥
भगवान् श्रीकृष्णः, हे नृप, रामेण अक्रूरेण च युतः, वायुवेगेन रथेन सम्प्राप्तः कालिन्दीं पापनाशिनीम्॥
Verse 39
तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत् ॥ ३९ ॥
तत्र उपस्पृश्य पवित्रतां कृत्वा, मणिप्रभासमं मृष्टं पानीयं करात् पीत्वा। वृक्षषण्डं समीपं नीत्वा, सरामो रथम् आविशत्॥
Verse 40
अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि । कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत् ॥ ४० ॥
अक्रूरः तौ उपामन्त्र्य रथोपरि निवेश्य च। तयोः अनुमतिं गृहीत्वा कालिन्द्याः ह्रदं गत्वा विधिवत् स्नानम् अकरोत्॥
Verse 41
निमज्ज्य तस्मिन्सलिले जपन्ब्रह्म सनातनम् । तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ ॥ ४१ ॥
तस्मिन् सलिले निमज्ज्य अक्रूरः सनातनं ब्रह्म-मन्त्रं जपन् सहसा तत्रैव रामकृष्णौ समन्वितौ ददर्श।
Verse 42
तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभे: । तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट स: ॥ ४२ ॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव स: । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयो: ॥ ४३ ॥
अक्रूरोऽचिन्तयत्—रथस्थौ आनकदुन्दुभेः सुतौ कथं सलिले तिष्ठतः? नूनं स्यन्दनं त्यक्तवन्तौ। इत्युन्मज्ज्य पश्यति—तत्रैव यथापूर्वमासीनौ। ‘सलिले तयोर्दर्शनं मम मृषा किम्?’ इति पुनर्न्यमज्जत्।
Verse 43
तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभे: । तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट स: ॥ ४२ ॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव स: । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयो: ॥ ४३ ॥
अक्रूरोऽचिन्तयत्—रथस्थौ आनकदुन्दुभेः सुतौ कथं सलिले तिष्ठतः? नूनं स्यन्दनं त्यक्तवन्तौ। इत्युन्मज्ज्य पश्यति—तत्रैव यथापूर्वमासीनौ। ‘सलिले तयोर्दर्शनं मम मृषा किम्?’ इति पुनर्न्यमज्जत्।
Verse 44
भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरै: ॥ ४४ ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गै: श्वेतमिव स्थितम् ॥ ४५ ॥
भूयस्तत्रापि स अक्रूरोऽद्राक्षीद् अनन्तं शेषं नागेन्द्रमहीश्वरं स्तूयमानं सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैश्च नतकन्धरैः।
Verse 45
भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरै: ॥ ४४ ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गै: श्वेतमिव स्थितम् ॥ ४५ ॥
सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम्। नीलाम्बरं विसश्वेतं ददर्श; श्वेतैः शृङ्गैरिव कैलासः स्थित इवाभात्।
Verse 46
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
अक्रूरस्तदा अनन्तशेषस्योत्सङ्गे शान्तं चतुर्भुजं परमं पुरुषं ददर्श। स घनश्यामः पीतकौशेयवसनः पद्मपत्रारुणेक्षणः।
Verse 47
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
तस्य मुखं चारुप्रसन्नं चारुहासनिरीक्षणम्। सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलं च अरुणाधरम्।
Verse 48
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोरःस्थलश्रियम्। कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम्।
Verse 49
बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९ ॥ तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम् ॥ ५० ॥
बृहत्कटितटश्रोणिः करभोरुद्वयान्वितः। चारुजानुयुगः चारुजङ्घायुगलसंयुतः।
Verse 50
बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९ ॥ तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम् ॥ ५० ॥
तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम्। नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम्।
Verse 51
सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदै: । कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलै: ॥ ५१ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२ ॥
सुमहार्हमणिव्रातैः किरीटकटकाङ्गदैः कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलैश्च विभूषितो भगवान् दीप्त्या विराजते। पद्मं करे, अन्यैः शङ्खचक्रगदाः धारयन्, वक्षसि श्रीवत्सं कौस्तुभं च वनमालां च बिभ्रत्।
Verse 52
सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदै: । कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलै: ॥ ५१ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२ ॥
स भगवान् पद्मकरः शङ्खचक्रगदाधरः सर्वाभरणैः सुमहार्हमणिभिः समलङ्कृतः। वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनं दीप्तकौस्तुभमणिं च, कण्ठे वनमालां च वहन् परमं शोभाम् अवहत्।
Verse 53
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
सुनन्दनन्दप्रमुखैः पर्षदैः सनकादिभिः कुमारैः, ब्रह्मरुद्रादिभिः सुरेशैः, नवभिश्च द्विजोत्तमैः, तथा प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमैः परिवृत्य भगवान् पृथग्भावैः पवित्रैर्वचोभिः स्तूयमानः पूज्यते।
Verse 54
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
ते महापुरुषा अमलात्मभिर्वचोभिः पृथग्भावैः स्तुतिं कुर्वन्तो भगवन्तं पूजयन्ति। प्रह्रादनारदादयः स्वस्वरसानुसारं गुणान् गायतः, सर्वे च तं परमेश्वरं परितः समुपासते।
Verse 55
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
भगवान् श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्या इलया ऊर्जया जयया च निषेवितः; तथा विद्ययाविद्यया मायया च, अन्तःसुखरूपया शक्त्या च सेव्यमानः। एताः सर्वाः शक्तयः तं परमं पुरुषं नित्यं परिचरन्ति।
Verse 56
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युत: । हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचन: ॥ ५६ ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वत: । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलिपुट: शनै: ॥ ५७ ॥
अक्रूरो महाभक्तो यदिदं सर्वमद्राक्षीत् सुभृशं प्रीतोऽभवत् परया भक्त्या समन्वितः। भावोन्मादात् तनूरुहाः प्राहृष्यन्, नेत्राभ्यां अश्रूणि प्रववुः, सर्वाङ्गं क्लिन्नमभवत्। सत्त्वमालम्ब्य स शनैः मूर्ध्ना भूमौ प्रणम्य कृताञ्जलिः गद्गदया गिरा स्तोतुं प्रववृते।
Verse 57
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युत: । हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचन: ॥ ५६ ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वत: । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलिपुट: शनै: ॥ ५७ ॥
अक्रूरः सत्त्वमालम्ब्य गद्गदया गिरा स्तौषीत्। मूर्ध्ना भूमौ प्रणम्यावहितः कृताञ्जलिपुटः शनैः सुसमाहितचित्तः प्रार्थनां आरभत।
Frequently Asked Questions
In rāsa-śāstra, the gopīs’ speech expresses the extremity of vipralambha: their love interprets every cause of separation as unbearable. Their wordplay on “Akrūra” (a-krūra) highlights how separation distorts ordinary judgment; it is not a literal ethical verdict but a devotional intensification (bhāva) that magnifies Kṛṣṇa’s value and their exclusive dependence on Him.
It exemplifies poṣaṇa—Bhagavān’s protective care for surrendered devotees—by sustaining their prāṇa (life-force) through hope and remembrance. The promise also preserves the līlā’s pedagogy: Kṛṣṇa’s public mission in Mathurā proceeds, while Vraja-bhakti deepens through separation, turning remembrance (smaraṇa) and kīrtana into the devotees’ continuous sādhana.
Akrūra beholds Ananta Śeṣa and the four-armed Supreme Lord (Nārāyaṇa/Viṣṇu) attended by devas, sages (Sanakaādi), exalted bhaktas (Prahlāda, Nārada), and divine potencies (Śrī, Puṣṭi, etc.). The vision reveals Kṛṣṇa-Balarāma’s supreme ontological status: the same cowherd youths of Vraja are the Lord of Vaikuṇṭha and His cosmic support (Ananta). It integrates mādhurya (sweetness) with aiśvarya (majesty), preventing a merely sentimental reading of Vraja-līlā.
Narratively, it transitions from Kaṁsa’s summons to the actual departure and travel, while emotionally it establishes the cost of Kṛṣṇa’s mission—Vraja’s separation. The Yamunā darśana then frames the impending political confrontation in Mathurā as divine orchestration: Kṛṣṇa is not compelled by Kaṁsa but freely enacts dharma-restoration while simultaneously intensifying His devotees’ bhakti through vipralambha.