Adhyaya 35
Gopī-gīta in Separation: The Flute’s Call and Vraja’s Ecstatic Response
शुकदेवः व्रजजीवनस्य नित्यलयम् वर्णयति—यदा कृष्णो गोचारणाय वनं गच्छति तदा गोपीनां मनांसि तमनुसरन्ति, तासां दिवसः तस्य लीलाकीर्तनैरेव ध्रियते। परस्परं भाषमाणाः ताः वंशीवादनं चित्रयन्ति—तस्य स्थितिं, कोमलाङ्गुलीनां स्पर्शं, नृत्यद्भ्रूविलासं—तस्य नादस्य च अद्भुतशक्तिं यया सिद्धैः सह गच्छन्त्योऽपि दिव्यस्त्रियः मुह्यन्ति। तासां दृष्टिः विरहात् विश्वभक्तिपर्यावरणं प्रसार्यते—वृषभाः मृगाः गावश्च स्तब्धाः सन्ति, नद्यः प्रवाहं निरुध्य पदपङ्कजरेणुं वाञ्छन्ति, वृक्षलताः फलपुष्परसैः सिञ्चन्त्य इव हृदि विष्णुं प्रकाशयन्ति। मेघाः मृदुगर्जितं पुष्पवृष्टिं छायां च छत्रवत् ददति; ब्रह्मा-शिवेन्द्रादयः देवाः अपि तस्य गीतसारात् विस्मिताः। सायं गोभिः सह कृष्णस्य प्रत्यागमनं देवैः सखिभिश्च स्तुतं वर्ण्यते—दिवसविरहः रात्रौ स्मरणं तीव्रयति, ततः पुनः साक्षात्सङ्गमलीलायां प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोप्य: कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतस: । कृष्णलीला: प्रगायन्त्यो निन्युर्दु:खेन वासरान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कृष्णे वनं याते गोप्यः तमनुद्रुतचेतसः; कृष्णलीलाः प्रगायन्त्यः दुःखेन वासरान् निन्युः॥
Verse 2
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
श्रीगोप्य ऊचुः—मुकुन्दो वामबाहुकृतवामकपोलः वल्गितभ्रूः अधरार्पितवेणुः, कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं वेणुं ईरयति यत्र। तदा व्योमयानवनिताः सिद्धैः सह विस्मिताः तदुपधार्य सलज्जाः, काममार्गणसमर्पितचित्ताः कश्मलं ययुः, अपस्मृतनीव्यः॥
Verse 3
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
श्रीगोप्य ऊचुः—मुकुन्दो वामबाहुना वामकपोलं निधाय, कोमलाङ्गुलिभिः वेणोः छिद्राणि पिधाय, भ्रूविलासं कुर्वन् मधुरं वेणुं निनादयति। तदा सिद्धैः सह व्योमयानाः देवयोषितो विस्मिताः श्रुत्वा सलज्जाः, काममार्गे चित्तं पतितं ज्ञात्वा कश्मलं ययुः, नीव्यः शिथिलाः सन्तीः नापस्मरन्।
Verse 4
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
हन्त चित्रम्, अबलाः शृणुत—नन्दसूनुः आर्तजनानां नर्मदः, उरसि स्थिरविद्युत्-शोभां वहन्, हारहास-समं स्मितं बिभ्रत्, यदा कूजितवेणुं निनादयति। तदा दूरात् वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावश्च वेणुवाद्यहृतचेतसः, दन्तदष्टकवलाः स्थित्वा कर्णौ धृत्वा, निद्रिताः लिखितचित्रमिवासन्।
Verse 5
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
हन्त चित्रम्, अबलाः शृणुत—नन्दसूनुः आर्तजनानां नर्मदः, उरसि स्थिरविद्युत्-शोभां वहन्, हारहास-समं स्मितं बिभ्रत्, यदा कूजितवेणुं निनादयति। तदा दूरात् वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावश्च वेणुवाद्यहृतचेतसः, दन्तदष्टकवलाः स्थित्वा कर्णौ धृत्वा, निद्रिताः लिखितचित्रमिवासन्।
Verse 6
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
कर्हिचित्, आलि, मुकुन्दो बर्हिणस्तबकधातुपलाशैः स्वं भूषयित्वा मल्लपरिबर्हविडम्बं करोति; स बलरामेण गोपैश्च सह स्थित्वा वेणुं वादयन् गावः समाह्वयति। तदा सरितो भग्नगतयः स्युः; तासां स्तिमितापाः प्रेमविह्वलाः, अनिलनीतं तत्पदाम्बुजरजः स्पृहयन्त्यः, वयमिव अल्पपुण्याः, प्रेमवेपितभुजाः प्रतीक्षन्ते।
Verse 7
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
कर्हिचित्, आलि, मुकुन्दो बर्हिणस्तबकधातुपलाशैः स्वं भूषयित्वा मल्लपरिबर्हविडम्बं करोति; स बलरामेण गोपैश्च सह स्थित्वा वेणुं वादयन् गावः समाह्वयति। तदा सरितो भग्नगतयः स्युः; तासां स्तिमितापाः प्रेमविह्वलाः, अनिलनीतं तत्पदाम्बुजरजः स्पृहयन्त्यः, वयमिव अल्पपुण्याः, प्रेमवेपितभुजाः प्रतीक्षन्ते।
Verse 8
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
कृष्णो वनं सखिभिः सह विचरन् तैः समनुवर्णितवीर्यः, आदिपूरुष इवाचलभूतिः प्रकाशते। गिरितटेषु चरन्तीर्गाः स वेणुनादेनाह्वयति यदा।
Verse 9
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
तदा वनलतास्तरवश्च पुष्पफलाढ्याः सन्तो हृदि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव। भारनम्रविटपाः प्रेमहृष्टतनवो मधुधारां ववृषुः स्म।
Verse 10
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
दर्शनीयतिलकः वनमालाधरः दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः समलङ्कृतः। यदा स सन्धितवेणुः अलिकुलैरलघुगीतामभीष्टमाद्रियते।
Verse 11
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
सरसि सारसहंसविहङ्गाः चारुगीताहृतचेतसः समेत्य। हरिमुपासत ते यतचित्ता मीलितदृशो धृतमौनाः।
Verse 12
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
व्रजदेव्यः! सहबलः स्रगवतंसविलासः सानुषु क्षितिभृतो विहरन्। यदा वेणुरवेण विश्वं हर्षयन् जातहर्ष उपरम्भति।
Verse 13
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
हे व्रजदेव्यः! यदा कृष्णः सहबलः क्षितिभृतां सानुषु स्रगवतंसविलासः वेणुरवेण विश्वं जातहर्षं हर्षयन् उपरम्भति, तदा महदतिक्रमणशङ्कितचेता मेघो मन्दं मन्दमनुगर्जति; स च सुहृदं कृष्णं सुमनोभिरभ्यवर्षत्, छायया च छत्रवत् प्रतपत्रं विदधत्।
Verse 14
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
हे साध्वी यशोदे! तव सुतो गोपचरणेषु सर्वेषु विदग्धः, निजशिक्षया उरुधा विविधं वेणुवाद्यं विधाय, यदा बिम्बफलसदृशे अधरबिम्बे वेणुं दत्त्वा स्वरजातीरनेकधा नयति, तदा तदुपधार्य सवनशः सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः कवयः अपि अनिश्चिततत्त्वाः कश्मलं ययुः, आनतकन्धरचित्ताः प्रणमन्ति।
Verse 15
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
हे साध्वी यशोदे! तव सुतो गोपचरणेषु सर्वेषु विदग्धः, निजशिक्षया उरुधा विविधं वेणुवाद्यं विधाय, यदा बिम्बफलसदृशे अधरबिम्बे वेणुं दत्त्वा स्वरजातीरनेकधा नयति, तदा तदुपधार्य सवनशः सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः कवयः अपि अनिश्चिततत्त्वाः कश्मलं ययुः, आनतकन्धरचित्ताः प्रणमन्ति।
Verse 16
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
यदा सः श्रीकृष्णो निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्रनीरजाङ्कुशविचित्रललामैर्व्रजभुवः खुरतोदं शमयन्, ईडितवेणुः वर्ष्मधुर्यगत्या गजगमनेन व्रजति; तेन वयं गोप्यः सविलासवीक्षणार्पितमनोभववेगाः, कुजगतिं गमिता इव स्थगिता, कश्मलेन कवरं वसनं वा शिथिलं न विदामः।
Verse 17
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
यदा सः श्रीकृष्णो निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्रनीरजाङ्कुशविचित्रललामैर्व्रजभुवः खुरतोदं शमयन्, ईडितवेणुः वर्ष्मधुर്യगत्या गजगमनेन व्रजति; तेन वयं गोप्यः सविलासवीक्षणार्पितमनोभववेगाः, कुजगतिं गमिता इव स्थगिता, कश्मलेन कवरं वसनं वा शिथिलं न विदामः।
Verse 18
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
अधुना मणिधरः क्वचिद् रत्नमालया गाः गणयन् तिष्ठति। दयितगन्धतुलसीमालां बिभ्रन् स्नेहिनो गोपसख्युः स्कन्धे भुजं निक्षिप्य वेणुं वादयन् गायति। तस्य क्वणितवेणुरवेन वञ्चितचित्ताः कृष्णगृहिण्यः हरिण्यः गुणगणार्णवं तम् अनुगत्य समीपे निषेदुः; गोपिका इव गृहसुखाशां विमुञ्चन्ति।
Verse 19
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ताः कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्यः। गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशाः॥
Verse 20
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम्। नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मदः प्रणयिणां विजहार॥
Verse 21
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन। वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभिः परिवव्रुः॥
Verse 22
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरणः पथि वृद्धैः। कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
Verse 23
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
व्रजगवां प्रति वात्सल्यात् कृष्णो गोवर्धनधरोऽभवत्। दिनान्ते स्वगोधनं समुपोह्य वेणुगीतं वादयन् पथि वृद्धैर्देवैश्च वन्द्यमानचरणः, सखिभिरनुगायमानकीर्तिः। खुररजःपङ्किलस्रग् श्रमशोभया च दृशामुत्सवं जनयन्, सुहृदां कामान् पूरयितुमिच्छन् यशोदाजठरसमुद्भवश्चन्द्र इव विराजते।
Verse 24
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
मदेनैव विघूर्णितलोचनः स्वसुहृदाम् ईषन्मानदः, वनमाली। बदरपाण्डुवदनः कनककुण्डललक्ष्म्या मृदुगण्डयुगलं मण्डयन्। दिनान्ते यदुपतिः द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिव मुदितवक्त्रः उपयाति, व्रजगवां दिनतापं मोचयन्।
Verse 25
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
मदेनैव विघूर्णितलोचनः स्वसुहृदाम् ईषन्मानदः, वनमाली। बदरपाण्डुवदनः कनककुण्डललक्ष्म्या मृदुगण्डयुगलं मण्डयन्। दिनान्ते यदुपतिः द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिव मुदितवक्त्रः उपयाति, व्रजगवां दिनतापं मोचयन्।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं व्रजस्त्रियो राजन् कृष्णलीलानुगायती: । रेमिरेऽह:सु तच्चित्तास्तन्मनस्का महोदया: ॥ २६ ॥
श्रीशुकदेव उवाच—एवं राजन् व्रजस्त्रियो दिवसेषु कृष्णलीलानुगायत्यः तच्चित्तास्तन्मनस्का महोदया रेमिरे।
Frequently Asked Questions
The passage magnifies Kṛṣṇa’s veṇu-nāda as transcendental attraction (ākarṣaṇa) that surpasses social and cosmic boundaries. The ‘disturbance’ is not endorsement of mundane lust but a poetic revelation of how Bhagavān’s beauty and sound subdue conditioned propriety and awaken involuntary absorption. Bhāgavata rhetoric uses this to assert Kṛṣṇa’s supremacy: if even celestial beings lose composure, the gopīs’ exclusive fixation is shown as spiritually inevitable and theologically meaningful.
These are Bhāgavata signs (lakṣaṇa) of bhakti’s contagion in Vraja: the environment mirrors the devotees’ inner state. Rivers halting suggests nature’s suspension before the Absolute, yearning for contact with His pāda-raja (foot-dust). Trees and creepers becoming luxuriant and ‘manifesting Viṣṇu’ indicates sattvika transformation—external fertility symbolizing internal revelation—teaching that devotion is not only psychological but cosmically participatory in Kṛṣṇa’s līlā.
Śukadeva Gosvāmī narrates to King Parīkṣit, framing the gopīs’ speech as daytime kīrtana born from separation during Kṛṣṇa’s forest pastimes. This frame is crucial: it presents the gopīs’ words as sādhana (continuous remembrance) and as pramāṇa (authoritative testimony) for the Bhāgavata’s theology of āśraya—Kṛṣṇa as the supreme object of love.
The evening return (go-cāraṇa completion) resolves the day’s vipralambha with a glimpse of reunion: Kṛṣṇa, dusted by cows’ hooves, worshiped along the path, and welcomed by friends. Literarily it provides narrative progression from daytime separation to the intensification of Vraja’s nocturnal affect; theologically it shows poṣaṇa—Kṛṣṇa as the one who protects, gathers, and ‘delivers’ Vraja (including the cows) from hardship while simultaneously nourishing devotees’ longing into deeper bhakti.