Adhyaya 32
Gopī-gīta Aftermath: Kṛṣṇa Returns and Explains Divine Non-Reciprocation (Rāsa-līlā Dialogue)
गोपीनां विरहगीतानन्तरं स्मितमुखः श्रीकृष्णः पुनराविरभूत्, तासां प्राणान् पुनरुद्धृत्य शोकं व्यपोहयत्। ता विविधभावैः—सेवया, आलिङ्गनेन, मानरसेन, योगनिमग्नतया—एकान्तभक्तिं प्रकाशयन्त्यः प्रत्युत्तरं ददुः। स ताः कालिन्द्याः शशिप्रभातटे निनाय; सुगन्धिवाताः, मृदुसिकताः, शरच्चन्द्रप्रभा रसवर्धकाः। शक्तिभिः परिवृतः परमात्मेव मध्ये उपविष्टः स पूजितः; तथापि व्रजाङ्गनाः प्रेमप्रतिदानधर्मं पृच्छन्ति—केचित् प्रत्युपकारिणः, केचित् निष्कामप्रेमिणः, केचित् न कस्यचित्। कृष्णः स्वार्थमैत्रीं, स्वाभाविककरुणां, आत्मतुष्ट-ईर्ष्याजन्य-अप्रतिदानं च विविच्य, स्वविलम्बं भक्तिवर्धनाय कृतमिति प्राह। अन्ते तासां निर्मलसेवायाः प्रतिदानासामर्थ्यं स्वयमेवोवाच, यत् रासकथायां प्रेमपरधर्मत्वं प्रतिष्ठापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति गोप्य: प्रगायन्त्य: प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदु: सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं गोप्यः चित्रधाऽऽलाप्य प्रगायन्त्यश्च, कृष्णदर्शनलालसाः सुस्वरं रुरुदुः, राजन्।
Verse 2
तासामाविरभूच्छौरि: स्मयमानमुखाम्बुज: । पीताम्बरधर: स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथ: ॥ २ ॥
तासाम् आविरभूच्छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः। पीताम्बरधरः स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथः॥
Verse 3
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला: । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्व: प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबलाः। उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्वः प्राणमिवागतम्॥
Verse 4
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा। काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम्॥
Verse 5
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम्। एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात्॥
Verse 6
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपै: सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
एका गोपी प्रेमसंरम्भविह्वला भ्रुकुटिमाबध्य सन्दष्टदशनच्छदा । कटाक्षेपैः क्रूरैः इव तं घ्नन्तीव न्यैक्षत् ॥
Verse 7
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
अपराऽनिमिषद्दृग्भ्यां तन्मुखाम्बुजं जुषाणा । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥
Verse 8
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्द सम्प्लुता ॥ ८ ॥
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदि कृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्दसम्प्लुता ॥
Verse 9
सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृता: । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जना: ॥ ९ ॥
सर्वास्ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥
Verse 10
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृत: । व्यरोचताधिकं तात पुरुष: शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृतः । व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर्यथा ॥
Verse 11
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
अथ विभुः श्रीकृष्णः ताः गोपीः समादाय कालिन्द्याः पुलिनं प्रविवेश। तत्र विकसत्कुन्दमन्दारगन्धवाहोऽनिलः षट्पदान् आकर्षयत्, शरच्चन्द्रांशुसन्दोहः रात्रितमः ध्वस्त्वा शिवं स्थलम् अकरोत्; तरङ्गहस्तैः कालिन्दी कोमलवालुकापुञ्जान् तटे विचिकीर्षितवती।
Verse 12
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातमः शिवे तस्मिन् पुलिने, कालिन्द्या हस्ततरलैः आचितं कोमलवालुकं बभूव। तत्र कुन्दमन्दारविकाससौरभ्यवाहोऽनिलः षट्पदसमूहं समाकर्षत्, रात्रेः तमो नाशं चकार।
Verse 13
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु: । स्वैरुत्तरीयै: कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १३ ॥
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजः ताः गोप्यः श्रुतय इव मनोरथान्तं ययुः। स्वैरुत्तरीयैः कुचकुङ्कुमाङ्कितैः आत्मबन्धवे श्रीकृष्णाय आसनम् अचीक्लृपन्।
Verse 14
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासन: । चकास गोपीपरिषद्गतोऽर्चित- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥
तत्र गोपीपरिषद्गतः स ईश्वरः भगवान् उपविष्टः, योगेश्वरैः अन्तर्हृदि कल्पितासनः। गोपीभिरर्चितः सन्, त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुः दधत् चकास।
Verse 15
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयो: संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
तमनङ्गदीपनं सभाजयित्वा गोप्यः सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा। अङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयोः संस्पर्शनेन संस्तुत्य, ईषत्कुपिताः सन्तः एवं बभाषिरे।
Verse 16
श्रीगोप्य ऊचु: भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो: ॥ १६ ॥
श्रीगोप्य ऊचुः—केचित् स्नेहवन्तं प्रति स्नेहं प्रत्युपकुर्वन्ति, केचित् उदासीनवैरिणमपि भजन्ति, केचित् तु कञ्चन न भजन्ति। हे कृष्ण, एतत् सम्यक् अस्मान् ब्रूहि।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच मिथो भजन्ति ये सख्य: स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्म: स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
श्रीभगवानुवाच—ये मिथः सख्य इव भजन्ति, ते स्वार्थैकान्तोद्यमा एव; तत्र न सत्सौहृदं न धर्मः। स्वार्थाभावे ते न प्रत्युपकुर्वन्ति।
Verse 18
भजन्त्यभजतो ये वै करुणा: पितरौ यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमा: ॥ १८ ॥
ये तु अभजतोऽपि भजन्ति, करुणाः पितरौ यथा स्वभावस्नेहिनः; हे सुमध्यमे, तेऽत्र निरपवादं धर्मं चरन्ति, सत्यसौहृदाश्च भवन्ति।
Verse 19
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजत: कुत: । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह: ॥ १९ ॥
केचित् तु भजतोऽपि न भजन्ति, अभजतः कुतः; आत्मारामाः, आप्तकामाः, स्वभावेन अकृतज्ञाः, गुरुद्रुहश्च।
Verse 20
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
अहं तु, हे सख्यः, भजतोऽपि जन्तून् न शीघ्रं भजामि—तेषां प्रेमभक्तिं तीव्रयितुं। यथा दरिद्रो लब्धधनं विनष्टं चिन्तयन् अन्यन्न किञ्चिद् वेत्ति, तथा ते मयि एकान्तचिन्तनपराः भवन्ति।
Verse 21
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद- स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला: । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रिया: ॥ २१ ॥
हे प्रिये गोप्यः! मदर्थं लोकवेदस्वजनमतान्यपि त्यक्त्वा यूयं मय्यनुवृत्तये स्थिताः। तस्मादहं तिरोहितोऽपि केवलं भवतां मयि रागवृद्ध्यर्थं तथा कृतवान्; अतः मा मयि दूषणभावं धारयत, अहं सदा वः प्रिय एव।
Verse 22
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि व: । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खला: संवृश्च्य तद् व: प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
वः निरवद्यसेवायाः ऋणं ब्रह्मायुषापि अहं न पारये प्रतिदातुम्। यूयं दुर्जरगेहशृङ्खलाः छित्त्वा मामभजत; तस्मात् भवतां साधुकृत्यं एव वः प्रतिदानं भवतु।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s disappearance functions as an intensifier of bhakti: by removing His visible presence, He concentrates the gopīs’ consciousness exclusively upon Him, converting desire into single-pointed prema. His return signifies divine validation of their surrender—He restores their life and reveals that His apparent withdrawal was not neglect but a pedagogical mercy meant to deepen attachment (āsakti) and love (prema).
The text presents multiple devotional psychologies (bhāvas) as equally centered on Kṛṣṇa: some serve externally (pāda-sevā), some express māna (loving pique) that presupposes intimacy, and some internalize Him through the eyes into the heart, resembling yogic dhyāna. The Bhāgavata’s point is that Kṛṣṇa is the object of both yoga and bhakti, yet in Vraja the same absorption is propelled by love rather than austerity.
He explains that delayed reciprocation can be an act of grace: it intensifies longing until the devotee’s mind cannot rest in anything else, making devotion irrevocable and exclusive. The analogy is a poor person who gains wealth and loses it—anxiety fixes the mind; similarly, separation fixes the heart on Kṛṣṇa, purifying motivation from mixed desires.
First are those who reciprocate only for self-benefit (transactional friendship). Second are those naturally compassionate—like parents—who serve even without return (faultless dharma). Third are those who do not love even those who love them, due to self-satisfaction, material fullness, ingratitude, or envy of superiors. Kṛṣṇa uses this typology to clarify that His own apparent non-reciprocation is neither selfish nor envious but purposeful for elevating devotion.
Because their devotion is described as spotless and total: they cut through difficult domestic bonds and social/Vedic constraints solely for His sake, offering themselves without calculation. In bhakti theology, such prema places Bhagavān in a position of loving ‘debt’ (ṛṇa), underscoring that pure devotion conquers the unconquerable and is valued above all cosmic reward.