Adhyaya 30

Verse 1

श्रीशुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गना: । अतप्यंस्तमचक्षाणा: करिण्य इव यूथपम् ॥ १ ॥

श्रीशुक उवाच— भगवति सहसैव अन्तर्हिते व्रजाङ्गनाः। तमपश्यन्त्यः परमं तापं प्रापुः, यथा करिण्यः यूथपं वियुक्ताः॥

Verse 2

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै- र्मनोरमालापविहारविभ्रमै: । आक्षिप्तचित्ता: प्रमदा रमापते- स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिका: ॥ २ ॥

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितैर्मनोरमालापविहारविभ्रमैः। आक्षिप्तचित्ताः रमापतेः स्मृत्या तास्ता विचेष्टा जगृहुः, कृष्णमय्यः॥

Verse 3

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रिया: प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तय: । असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषु: कृष्णविहारविभ्रमा: ॥ ३ ॥

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रिया: प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः। असावहं त्विति तदात्मिका अबलाः कृष्णविहारविभ्रमा अन्योन्यं न्यवेदिषुः॥

Verse 4

गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहि- र्भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ ४ ॥

कृष्णं उच्चैः गायन्त्यः संहताः प्रमत्तकवद् वनाद् वनं विचिक्युः। आकाशवत् सर्वभूतेषु बहिरन्तश्च स्थितं पुरुषं वनस्पतीन् अपृच्छन्॥

Verse 5

द‍ृष्टो व: कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मन: । नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनै: ॥ ५ ॥

अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध! कच्चिद् वः दृष्टो नन्दसूनुः? स प्रेमहासावलोकनैः अस्माकं मनो हृत्वा गतः॥

Verse 6

कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पका: । रामानुजो मानिनीनामितो दर्पहरस्मित: ॥ ६ ॥

कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पकाः! रामानुजः मानिनीनां दर्पहरस्मितः इतो गतः?

Verse 7

कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युत: ॥ ७ ॥

कच्चित् तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये! सह त्वा अलिकुलैर्बिभ्रत् अच्युतोऽतिप्रियः दृष्टः?

Verse 8

मालत्यदर्शि व: कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यात: करस्पर्शेन माधव: ॥ ८ ॥

मालति मल्लिके जाति यूथिके! कच्चिद् वः अदर्शि माधवः? करस्पर्शेन वः प्रीतिं जनयन् यातः?

Verse 9

चूतप्रियालपनसासनकोविदार- जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपा: । येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूला: शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां न: ॥ ९ ॥

हे चूतप्रियालपनसासनकोविदार-जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपाः । येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः ॥

Verse 10

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्‍‍‍‍‍घ्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैर्विभासि । अप्यङ्‍‍‍‍‍घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वा आहो वराहवपुष: परिरम्भणेन ॥ १० ॥

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि-स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैर्विभासि । अप्यङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद्वा आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥

Verse 11

अप्येणपत्‍न्युपगत: प्रिययेह गात्रै- स्तन्वन् द‍ृशां सखि सुनिर्वृतिमच्युतो व: । कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जिताया: कुन्दस्रज: कुलपतेरिह वाति गन्ध: ॥ ११ ॥

अप्येणपत्‍न्युपगतः प्रिययेह गात्रैस्तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिमच्युतो वः । कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः ॥

Verse 12

बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धै: । अन्वीयमान इह वस्तरव: प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकै: ॥ १२ ॥

बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः । अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥

Verse 13

पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पते: । नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३ ॥

पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः । नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥

Verse 14

इत्युन्मत्तवचोगोप्य: कृष्णान्वेषणकातरा: । लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिका: ॥ १४ ॥

इति तद्वचः श्रुत्वा कृष्णान्वेषणकातराः गोप्यः। भगवतः क्रीडालीलाः तास्ता अनुचक्रुः तदात्मिकाः॥

Verse 15

कस्याचित् पूतनायन्त्या: कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् । तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहन् शकटायतीम् ॥ १५ ॥

काचित् पूतनायन्ती कृष्णायन्त्याः स्तनमपिबत्। अन्याऽर्भकवत् रुदती शकटायतीं पदाहन्॥

Verse 16

दैत्यायित्वा जहारान्यामेको कृष्णार्भभावनाम् । रिङ्गयामास काप्यङ्‌‌‌घ्री कर्षन्ती घोषनि:स्वनै: ॥ १६ ॥

दैत्यायित्वा जहारान्यामेको कृष्णार्भभावनाम्। कापि रिङ्गयामास घोषनिःस्वनैः पादौ कर्षन्ती॥

Verse 17

कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन । वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७ ॥

कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन। वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम्॥

Verse 18

आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुवर्ततीम् । वेणुं क्‍वणन्तीं क्रीडन्तीमन्या: शंसन्ति साध्विति ॥ १८ ॥

आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुवर्ततीम्। वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीमन्याः शंसन्ति साध्विति॥

Verse 19

कस्याञ्चित् स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु । कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मना: ॥ १९ ॥

काचिद् गोपी सख्याः स्कन्धे स्वभुजं न्यस्य, कृष्णे मनः समर्प्य, विचचारोवाच—“अहं कृष्णः; पश्यत मे ललितां गतिम्।”

Verse 20

मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्‍त्राणं विहितं मया । इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २० ॥

काचिद् गोपी अवदत्—“वातवर्षाभ्यां मा भैष्ट; मया तत्राणं विहितम्।” इत्युक्त्वा एकेन हस्तेनोपरि अम्बरम् उन्निदधे।

Verse 21

आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्याहापरां नृप । दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डकृत् ॥ २१ ॥

नृप, एका गोपी अन्यायाः स्कन्धमारुह्य, तस्याः शिरसि पादं निधाय, अवदत्—“दुष्टाहे, गच्छ; अहं खलानां दण्डकृद् इह जातः।”

Verse 22

तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् । चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ २२ ॥

तत्र काचिद् अवदत्—“हे गोपाः, पश्यतोल्बणं दावाग्निम्। शीघ्रं चक्षूंषि पिदध्वं; अहं वो क्षेमम् अञ्जसा विधास्यामि।”

Verse 23

बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले । बध्नामि भाण्डभेत्तारं हैयङ्गवमुषं त्विति । भीता सुद‍ृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३ ॥

काचित् तन्वी गोपी स्रजा सखीं तत्र उलूखले बद्ध्वा अवदत्—“भाण्डभेत्तारं हैयङ्गवमुषं त्वां बध्नामि।” सा च सुदृक् भीतिविडम्बनं कृत्वा मुखं चक्षूंषि च पिधाय।

Verse 24

एवं कृष्णं पृच्छमाना गण्दावनलतास्तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मन: ॥ २४ ॥

एवं कृष्णलीलानुकरणपराः पृच्छन्त्यः वृन्दावनलतास्तरून्—क्व नु परमात्मा कृष्ण इति—वनस्यैकदेशे तस्य पदानि ददृशुः ॥२४॥

Verse 25

पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मन: । लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोजवज्राङ्कुशयवादिभि: ॥ २५ ॥

पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मनः । ध्वजाम्भोजवज्राङ्कुशयवाङ्कादिलक्षणैः सुलक्षितानि हि ॥२५॥

Verse 26

तैस्तै: पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबला: । वध्वा: पदै: सुपृक्तानि विलोक्यार्ता: समब्रुवन् ॥ २६ ॥

तैस्तैः पदैस्तत्पदवीं अन्विच्छन्त्यः अग्रतोऽबलाः । वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥२६॥

Verse 27

कस्या: पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । अंसन्यस्तप्रकोष्ठाया: करेणो: करिणा यथा ॥ २७ ॥

कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । अंसन्यस्तप्रकोष्ठाया करेणोः करिणा यथा ॥२७॥

Verse 28

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वर: । यन्नो विहाय गोविन्द: प्रीतो यामनयद् रह: ॥ २८ ॥

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वरः । यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद् रहः ॥२८॥

Verse 29

धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्‌घ्य्रब्जरेणव: । यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूध्‍‌‌र्न्यघनुत्तये ॥ २९ ॥

धन्याः खलु ते गोविन्दस्याङ्घ्रिपद्मरेणवः, यान् ब्रह्मा शङ्करश्च तथा देवी रमा पापक्षयाय मूर्ध्नि धारयन्ति।

Verse 30

तस्या अमूनि न: क्षोभं कुर्वन्त्युच्चै: पदानि यत् यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्तेऽच्युताधरम् । न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरै: खिद्यत्सुजाताङ्‍‍‍‍‍घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रिय: ॥ ३० ॥

अस्या विशेषगोप्याः पदानि नः परमं क्षोभं कुर्वन्ति; सा हि गोपीनां मध्ये एकैव रहसि नीत्वा अच्युतस्याधरं भुङ्क्ते। अत्र तस्या पदानि न दृश्यन्ते; नूनं तृणाङ्कुरैः कोमलतलौ पीड्यमाने, प्रियः प्रेयसीं समुद्धृत्य निनाय।

Verse 31

इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् । गोप्य: पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिन: । अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मना ॥ ३१ ॥

इमानि वहतो वधूं कृष्णस्य कामिनः पदानि अधिकमग्नानि पश्यत, गोप्यः। भाराक्रान्तस्य तस्य प्रेयसीभारो दुष्कर एवाभूत्। अत्र च महात्मना पुष्पहेतोः कान्ता अवरोपिता।

Verse 32

अत्र प्रसूनावचय: प्रियार्थे प्रेयसा कृत: । प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे ॥ ३२ ॥

अत्र प्रियार्थं प्रेयसा प्रसूनावचयः कृतः। एते प्रपदाक्रमणाः पश्यत—असकले पदे तिष्ठन् अङ्गुल्यग्रेण पुष्पाणि प्राप्नोत्।

Verse 33

केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्या: कामिना कृतम् । तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ३३ ॥

अत्र ध्रुवं कामिना कामिन्याः केशप्रसाधनं कृतम्। पुष्पैश्चूडां रचयन् सः कान्तया सहोपविष्ट इह।

Verse 34

रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डित: । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ ३४ ॥

स तया सह रेमे श्रीकृष्णः, यद्यपि स आत्मरतः आत्मारामोऽपि अखण्डितः स्वयम्पूर्णः। एवं स सामान्यकामिनां दैन्यं तथा स्त्रीणां दुरात्मतां च प्रकाशयामास॥

Verse 35

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतस: । यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्या: स्त्रियो वने ॥ ३५ ॥ सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपी: कामयाना मामसौ भजते प्रिय: ॥ ३६ ॥

एवं क्रीडाचिह्नानि दर्शयन्त्यः गोप्यः विचेतसः वने चेरुः। यां तु गोपीं कृष्णोऽन्याः स्त्रियो विहाय निर्जने वने निनाय, सा सर्वयोषितां मध्ये स्वात्मानं वरिष्ठं मेने॥

Verse 36

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतस: । यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्या: स्त्रियो वने ॥ ३५ ॥ सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपी: कामयाना मामसौ भजते प्रिय: ॥ ३६ ॥

सा च मेने स्वात्मानं सर्वयोषितां वरिष्ठम्—“मदर्थं प्रियः कृष्णः कामयमानाः सर्वा गोपीः हित्वा मामेव भजते” इति। एवं सा मानमदेन मोहिताभवत्॥

Verse 37

ततो गत्वा वनोद्देशं द‍ृप्ता केशवमब्रवीत् । न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मन: ॥ ३७ ॥

ततः वनोद्देशं गत्वा दर्पिता सा केशवमब्रवीत्—“नाहं पराये चलितुं; नय मां यत्र ते मनः” इति॥

Verse 38

एवमुक्त: प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति । ततश्चान्तर्दधे कृष्ण: सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३८ ॥

एवमुक्तः स प्रियामाह—“स्कन्धम् आरुह्यताम्” इति। ततः क्षणेन कृष्णोऽन्तर्दधे; सा वधूः तत्क्षणादेव अन्वतप्यत्॥

Verse 39

हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्‍वासि क्‍वासि महाभुज । दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ ३९ ॥

हा नाथ! रमण! प्रेष्ठ! क्वासि क्वासि महाभुज। दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम्॥

Verse 40

श्रीशुक उवाच अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरित: । दद‍ृशु: प्रियविश्लेषान्मोहितां दु:खितां सखीम् ॥ ४० ॥

श्रीशुक उवाच—अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरितः। ददृशुः प्रियविश्लेषान्मोहितां दुःखितां सखीम्॥

Verse 41

तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् । अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययु: ॥ ४१ ॥

तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात्। अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययुः॥

Verse 42

ततोऽविशन्वनं चन्द्रज्योत्स्‍ना यावद् विभाव्यते । तम: प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतु: स्त्रिय: ॥ ४२ ॥

ततोऽविशन् वनं चन्द्रज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते। तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः॥

Verse 43

तन्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिका: । तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरु: ॥ ४३ ॥

तन्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः। तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः॥

Verse 44

पुन: पुलिनमागत्य कालिन्द्या: कृष्णभावना: । समवेता जगु: कृष्णं तदागमनकाङ्‌‌क्षिता: ॥ ४४ ॥

पुनः पुलिनमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः । समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः ॥