Adhyaya 3
The Appearance of Lord Viṣṇu (Kṛṣṇa) and the Divine Exchange with Yoga-māyā
कंस-देवकी-वासुदेवकारागारकथायां भगवतोऽवतारे सर्वत्र मङ्गलशान्तिः प्रादुरभवत्—दिशो नभो भूमिर्नद्यः पावकाः प्रसन्नाः, देवगणाश्च ननृतुः। निशीथे देवक्याः उदरेभ्यः पूर्णचन्द्र इव श्रीविष्णुः प्रादुरासीद्, चतुर्भुजः शङ्खचक्रगदापद्मधारी, श्रीवत्स-कौस्तुभ-लाञ्छितः। वासुदेवः स्तुतिभिः गुणेन्द्रियातीतत्वं अवाङ्मानसगोचरत्वं च प्रतिपादयामास; देवकी कंसभयात् रक्षणं याचित्वा दिव्यरूपगोपनं प्रार्थयत्। भगवान् पूर्वजन्मानि (पृष्णि-सुतपा, अदिति-कश्यप) स्मारयित्वा अवतारकारणं व्याचष्टे, ततः मानुषशिशुरूपेण बभूव। नन्दगृहे योगमाया जाता; तया रक्षिणः सुप्ताः, द्वाराणि उद्घाटितानि, अनन्तः वासुदेवं छत्रयामास, यमुना मार्गं ददौ। वासुदेवः शिशू विनिमय्य कंसस्य शीघ्रप्रतिक्रियां व्रजलीलाप्रवेशं च उपन्यस्यति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
श्रीशुक उवाच—अथ सर्वगुणोपेतः कालः परमशोभनः; रोहिण्यादि नक्षत्र-ग्रह-तारकाः शान्ताः। दिशः प्रसेदुः, निर्मलं गगनं, उदितैः तारागणैः शोभितम्; मही पुर-ग्राम-व्रज-आकरैः मङ्गलमयी। नद्यः प्रसन्नसलिलाः, ह्रदा जलरुहश्रियः; वनराजिषु द्विजालि-कुल-सन्नादः। ववौ वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः; द्विजातीनां अग्नयः शान्ताः समिन्धत। साधूनां मनांसि प्रसन्नानि; अजने जायमाने दुन्दुभयः समं नेदुः।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
अथ भगवतोऽवतारसमये सर्वगुणोपेतः परमशोभनः कालः समभवत्। रोहिण्यादीनि नक्षत्राणि शान्तानि, सूर्यचन्द्रादयश्च ग्रहास्तारकाः प्रसन्नाः। दिशः प्रसेदुः, निर्मलं गगनं निर्मलतारागणोदयम्। मही च पुरग्रामखनि-व्रजैः शोभिता सर्वमङ्गलमयी बभूव।
Verse 3
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
नद्यः प्रसन्नसलिलाः प्रववुः, ह्रदाः सरांसि च जलरुहश्रियः शोभिताः। पुष्पपत्रसमृद्धेषु वृक्षलतासु द्विजालिकुलसन्नादः मधुरः समजायत; कोकिलादयः पक्षिणो मधुरं जगुः, मधुकरवृन्दाश्च गुञ्जितवन्तः।
Verse 4
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
ववौ वायुः सुखस्पर्शः शुचिः पुण्यगन्धवहः। द्विजातीनां यज्ञकर्मणि प्रवृत्तानां वह्नयः शान्ताः समिन्धत, न च वायुनाऽपि विक्षिप्ताः।
Verse 5
श्रीशुक उवाच अथ सर्वगुणोपेत: काल: परमशोभन: । यर्ह्येवाजनजन्मक्षन शान्तर्क्षग्रहतारकम् ॥ १ ॥ दिश: प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् । मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा ॥ २ ॥ नद्य: प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रिय: । द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजय: ॥ ३ ॥ ववौ वायु: सुखस्पर्श: पुण्यगन्धवह: शुचि: । अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् । जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभय: समम् ॥ ५ ॥
जायमानेऽजने तस्मिन् परमात्मनि विष्णौ, ये साधवो द्विजातयश्च कंसाद्यसुरद्रुहैः सदा पीडिताः, तेषां मनांसि प्रसन्नानि बभूवुः। ऊर्ध्वलोकात् समं दुन्दुभयो नेदुः।
Verse 6
जगु: किन्नरगन्धर्वास्तुष्टुवु: सिद्धचारणा: । विद्याधर्यश्च ननृतुरप्सरोभि: समं मुदा ॥ ६ ॥
जगुः किन्नरगन्धर्वाः, तुष्टुवुः सिद्धचारणाः। विद्याधर्यश्चाप्सरोभिः समं मुदा ननृतुः।
Verse 7
मुमुचुर्मुनयो देवा: सुमनांसि मुदान्विता: । मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ७ ॥ निशीथे तमउद्भूते जायमाने जनार्दने । देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णु: सर्वगुहाशय: । आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कल: ॥ ८ ॥
देवा मुनयश्च मुदान्विताः सुमनांसि मुमुचुः; जलधराः मन्दं मन्दं गर्जन्तोऽनुसागरं निनादमकुर्वन्। निशीथे तमसि उद्भूते जनार्दने जायमाने, देवक्यां देवरूपिण्यां सर्वगुहाशयो विष्णुराविरासीद् यथा प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुः।
Verse 8
मुमुचुर्मुनयो देवा: सुमनांसि मुदान्विता: । मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ७ ॥ निशीथे तमउद्भूते जायमाने जनार्दने । देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णु: सर्वगुहाशय: । आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कल: ॥ ८ ॥
निशीथे तमसि उद्भूते जनार्दने जायमाने, देवक्यां देवरूपिण्यां सर्वगुहाशयो विष्णुराविरासीद् यथा प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुः। तस्य प्राकट्ये देवा मुनयश्च सुमनांसि मुमुचुः, जलधराश्च मन्दं गर्जन्ति स्म।
Verse 9
तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खगदाद्युदायुधम् । श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम् ॥ ९ ॥ महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डल- त्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् । उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभि- र्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ १० ॥
वसुदेवः तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मधारिणम्। श्रीवत्सलक्ष्मयुक्तं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगं ददर्श।
Verse 10
तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खगदाद्युदायुधम् । श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम् ॥ ९ ॥ महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डल- त्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् । उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभि- र्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ १० ॥
महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डलत्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलं, उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभिर्विरोचमानं बालकं वसुदेव ऐक्षत; स सर्वथा विस्मयकरो बभूव।
Verse 11
स विस्मयोत्फुल्लविलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस्तदा । कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोऽस्पृशन् मुदा द्विजेभ्योऽयुतमाप्लुतो गवाम् ॥ ११ ॥
स विस्मयोत्फुल्लविलोचनः हरिं सुतं विलोक्य आनकदुन्दुभिस्तदा। कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोऽस्पृशन्, मुदा द्विजेभ्योऽयुतं गवाम् मनसा समर्पयामास।
Verse 12
अथैनमस्तौदवधार्य पूरुषं परं नताङ्ग: कृतधी: कृताञ्जलि: । स्वरोचिषा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गतभी: प्रभाववित् ॥ १२ ॥
अथ वसुदेवः परं पुरुषं नारायणं शिशुरूपेणावधार्य नताङ्गः कृताञ्जलिः कृतधीः निर्भयः सन् तं स्तोतुं प्रववृते; स्वप्रभावेण सूतिकागृहं विरोचयन्तं तम्।
Verse 13
श्रीवसुदेव उवाच विदितोऽसि भवान् साक्षात्पुरुष: प्रकृते: पर: । केवलानुभवानन्दस्वरूप: सर्वबुद्धिदृक् ॥ १३ ॥
श्रीवसुदेव उवाच—भवान् साक्षात् प्रकृतेः परः परः पुरुषः; केवलानुभवानन्दस्वरूपः सर्वबुद्धिदृक् चासि, इति मया सम्यगवगतम्।
Verse 14
स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाग्रे त्रिगुणात्मकम् । तदनु त्वं ह्यप्रविष्ट: प्रविष्ट इव भाव्यसे ॥ १४ ॥
भवान् एव स्वकीयया बहिरङ्गशक्त्या आदौ त्रिगुणात्मकं जगत् ससर्ज; ततः सृष्टेऽस्मिन् प्रविष्ट इव दृश्यसे, न तु वस्तुतः प्रविष्टः।
Verse 15
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५ ॥ सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भव: ॥ १६ ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥ १७ ॥
यथा अविकृताः पदार्थाः विकृतैः सह नानावीर्याः पृथग्भूताः विराजं जनयन्ति; सन्निपत्योत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव, प्रागेव विद्यमानत्वात् न तेषामिह सम्भवः। एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणैर्ग्राह्यैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः; अनावृतत्वात् बहिरन्तरं न ते, सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः।
Verse 16
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५ ॥ सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भव: ॥ १६ ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥ १७ ॥
यथा अविकृताः पदार्थाः विकृतैः सह नानावीर्याः पृथग्भूताः विराजं जनयन्ति; सन्निपत्योत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव, प्रागेव विद्यमानत्वात् न तेषामिह सम्भवः। एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणैर्ग्राह्यैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः; अनावृतत्वात् बहिरन्तरं न ते, सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः।
Verse 17
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५ ॥ सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भव: ॥ १६ ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥ १७ ॥
यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतै: सह । नानावीर्या: पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणै: सन्नपि तद्गुणाग्रह: । अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन: ॥
Verse 18
य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते स्वव्यतिरेकतोऽबुध: । विनानुवादं न च तन्मनीषितं सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत् पुमान् ॥ १८ ॥
य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते स्वव्यतिरेकतोऽबुध: । विनानुवादं न च तन्मनीषितं सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत् पुमान् ॥
Verse 19
त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् । त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणै: ॥ १९ ॥
त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् । त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणै: ॥
Verse 20
स त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मन: । सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वणन तमसा जनात्यये ॥ २० ॥
स त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मन: । सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वणन तमसा जनात्यये ॥
Verse 21
त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषु- र्गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर । राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपै- र्निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमू: ॥ २१ ॥
त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषु- र्गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर । राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपै- र्निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमू: ॥
Verse 22
अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वाग्रजांस्ते न्यवधीत् सुरेश्वर । स तेऽवतारं पुरुषै: समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्युदायुध: ॥ २२ ॥
अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वाग्रजांस्ते न्यवधीत् सुरेश्वर । स तेऽवतारं पुरुषै: समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्युदायुध: ॥ २२ ॥
Verse 23
श्रीशुक उवाच अथैनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुषलक्षणम् । देवकी तमुपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता ॥ २३ ॥
श्रीशुक उवाच अथैनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुषलक्षणम् । देवकी तमुपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता ॥ २३ ॥
Verse 24
श्रीदेवक्युवाच रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीप: ॥ २४ ॥
श्रीदेवक्युवाच रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीप: ॥ २४ ॥
Verse 25
नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेषु । व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेक: शिष्यतेऽशेषसंज्ञ: ॥ २५ ॥
नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेषु । व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेक: शिष्यतेऽशेषसंज्ञ: ॥ २५ ॥
Verse 26
योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिर्वत्सरान्तो महीयां- स्तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २६ ॥
योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिर्वत्सरान्तो महीयां- स्तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २६ ॥
Verse 27
मर्त्यो मृत्युव्यालभीत: पलायन् लोकान् सर्वान्निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य सुस्थ: शेते मृत्युरस्मादपैति ॥ २७ ॥
न कश्चिदिह मर्त्यलोके जन्ममृत्युजराव्याधिभ्यः पलायित्वा लोकान् सर्वान् निर्भयं प्राप्नोति। अद्य तु त्वं प्रभो प्रादुर्भूतः; त्वद्भयात् मृत्युरपि पलायते, ये च त्वत्कृपया त्वत्पादाब्जाश्रयं लब्ध्वा सुस्थचित्ताः शेरते॥
Verse 28
स त्वं घोरादुग्रसेनात्मजान्न- स्त्राहि त्रस्तान् भृत्यवित्रासहासि । रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदृशां कृषीष्ठा: ॥ २८ ॥
स त्वं भक्तानां भयापहः प्रभो, उग्रसेनात्मजकंसात् त्रस्तानस्मान् त्राहि रक्ष च। इदं चतुर्भुजं पौरुषं रूपं योगिध्यानधिष्ण्यं; मांसदृशां प्रत्यक्षं मा कृथाः, तिरोभवतु॥
Verse 29
जन्म ते मय्यसौ पापो मा विद्यान्मधुसूदन । समुद्विजे भवद्धेतो: कंसादहमधीरधी: ॥ २९ ॥
हे मधुसूदन, त्वत्प्रादुर्भावात् कंसभयेनाहं भूयो भूयः समुद्विजे। अतः पापोऽसौ कंसो मम गर्भाद् जातं त्वां न विद्यात्, तथा विधेहि॥
Verse 30
उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम् । शङ्खचक्रगदापद्मश्रिया जुष्टं चतुर्भुजम् ॥ ३० ॥
उपसंहर विश्वात्मन्, इदं तव अलौकिकं चतुर्भुजं रूपम्। शङ्खचक्रगदापद्मधरं श्रीया जुष्टं, लोकानुग्रहार्थं मानुषशिशुरूपं भूयाः॥
Verse 31
विश्वं यदेतत् स्वतनौ निशान्ते यथावकाशं पुरुष: परो भवान् । बिभर्ति सोऽयं मम गर्भगोऽभू- दहो नृलोकस्य विडम्बनं हि तत् ॥ ३१ ॥
प्रलयकाले यदिदं चराचरात्मकं विश्वं तव स्वतनौ यथावकाशं निशान्ते प्रविश्य सुखेन तिष्ठति, स परः पुरुषस्त्वमेव। स एवायं तव रूपो मम गर्भगोऽभूत्—अहो, नृलोकस्यैतद् अवিশ्वसनीयं, मम च विडम्बनं भविष्यति॥
Verse 32
श्रीभगवानुवाच त्वमेव पूर्वसर्गेऽभू: पृश्नि: स्वायम्भुवे सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मष: ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे साध्वी जननी, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पूर्वसर्गे त्वं पृश्निरिति प्रसिद्धा आसीः; तदा च वसुदेवोऽयं सुतपानाम प्रजापतिरकल्मषः आसीत्।
Verse 33
युवां वै ब्रह्मणादिष्टौ प्रजासर्गे यदा तत: । सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तेपाथे परमं तप: ॥ ३३ ॥
यदा युवां ब्रह्मणा प्रजासर्गे नियोजितौ, तदा इन्द्रियग्रामं सन्नियम्य परमं तपः अतीव तेपाथे।
Verse 34
वर्षवातातपहिमघर्मकालगुणाननु । सहमानौ श्वासरोधविनिर्धूतमनोमलौ ॥ ३४ ॥ शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा । मत्त: कामानभीप्सन्तौ मदाराधनमीहतु: ॥ ३५ ॥
वर्ष-वात-आतप-हिम-घर्म-कालगुणाननु सहमानौ, श्वासरोधेन विनिर्धूत-मनोमलौ; शीर्णपर्णानिलाहारौ उपशान्तचेतसा, मत्तः कामानभीप्सन्तौ मदाराधनम् ईहतुः।
Verse 35
वर्षवातातपहिमघर्मकालगुणाननु । सहमानौ श्वासरोधविनिर्धूतमनोमलौ ॥ ३४ ॥ शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा । मत्त: कामानभीप्सन्तौ मदाराधनमीहतु: ॥ ३५ ॥
वर्ष-वात-आतप-हिम-घर्म-कालगुणाननु सहमानौ, श्वासरोधेन विनिर्धूत-मनोमलौ; शीर्णपर्णानिलाहारौ उपशान्तचेतसा, मत्तः कामानभीप्सन्तौ मदाराधनम् ईहतुः।
Verse 36
एवं वां तप्यतोस्तीव्रं तप: परमदुष्करम् । दिव्यवर्षसहस्राणि द्वादशेयुर्मदात्मनो: ॥ ३६ ॥
एवं वां मदात्मनोः परमदुष्करं तीव्रं तपः तप्यतोः, दिव्यवर्षसहस्राणि द्वादश आयुः अयुः।
Verse 37
तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषानघे । तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावित: ॥ ३७ ॥ प्रादुरासं वरदराड् युवयो: कामदित्सया । व्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृत: सुत: ॥ ३८ ॥
अनघे देवकि, द्वादशसहस्रं दिव्यवर्षाणां समाप्तौ त्वं श्रद्धया तपसा भक्त्या च नित्यं हृदि मां भावयन्ती; तेनाहं वां परितुष्टोऽभवम्।
Verse 38
तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषानघे । तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावित: ॥ ३७ ॥ प्रादुरासं वरदराड् युवयो: कामदित्सया । व्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृत: सुत: ॥ ३८ ॥
वरदराजोऽहं युवयोः कामं दातुमिच्छन् अस्मिन्नेव कृष्णरूपे प्रादुरासम्—“वरं वृणीताम्” इति। तदा युवाभ्यां मादृश एव सुतो वृतः।
Verse 39
अजुष्टग्राम्यविषयावनपत्यौ च दम्पती । न वव्राथेऽपवगन मे मोहितौ देवमायया ॥ ३९ ॥
दम्पती सन्तौ अपत्यहीनौ ग्राम्यविषयेष्वजुष्टौ; देवमायया मोहितौ सन्तौ ममेव पुत्रत्वं वाञ्छन्तौ, न मोक्षं कदाचन वव्राथे।
Verse 40
गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदृशं सुतम् । ग्राम्यान् भोगानभुञ्जाथां युवां प्राप्तमनोरथौ ॥ ४० ॥
मयि गते, युवां मत्सदृशं सुतं वरं लब्ध्वा, प्राप्तमनोरथौ सन्तौ ग्राम्यान् भोगान् अभुञ्जाथाम्।
Verse 41
अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणै: समम् । अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति श्रुत: ॥ ४१ ॥
लोके शीलौदार्यादिगुणैः युवयोः समं नान्यतमं दृष्ट्वा, अहं वाम् सुतोऽभवम्—पृश्निगर्भ इति विख्यातः, पृश्न्याः गर्भात् जात इति।
Verse 42
तयोवान पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात् । उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामन: ॥ ४२ ॥
अथान्यस्मिन् युगेऽहं पुनरेव युवाभ्यां जातः—अदितिर्माता कश्यपः पिता; उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामन इति चाभवम्।
Verse 43
तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषाथ वाम् । जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति ॥ ४३ ॥
तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषा युवयोः पुनर्जातः; हे सति, मया यदुक्तं तत् सत्यं निश्चयेन गृहाण।
Verse 44
एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्मस्मरणाय मे । नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मर्त्यलिङ्गेन जायते ॥ ४४ ॥
एतद् वां विष्णोः स्वरूपं मया दर्शितं प्राग्जन्मस्मरणाय; अन्यथा मर्त्यलिङ्गेन जातोऽहं सन् मद्भवं ज्ञानं न वां जायेत।
Verse 45
युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् । चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यास्येथे मद्गतिं पराम् ॥ ४५ ॥
युवां मां पुत्रभावेन निरन्तरं चिन्तयन्तौ, ब्रह्मभावेन च मां ज्ञात्वा, स्नेहयुक्तौ सततं मद्गतिं परां प्राप्स्यथः।
Verse 46
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया । पित्रो: सम्पश्यतो: सद्यो बभूव प्राकृत: शिशु: ॥ ४६ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्त्वा हरिर्भगवानात्ममायया तूष्णीमासीৎ; पित्रोः पश्यतोः सद्यः प्राकृतः शिशुरभवत्।
Verse 47
ततश्च शौरिर्भगवत्प्रचोदित: सुतं समादाय स सूतिकागृहात् । यदा बहिर्गन्तुमियेष तर्ह्यजा या योगमायाजनि नन्दजायया ॥ ४७ ॥
ततः शौरिर्भगवत्प्रचोदितः सुतं समादाय सूतिकागृहात् बहिर्गन्तुमुद्यतः; तस्मिन्नेव काले योगमाया नन्दपत्नीया यशोदायाः कन्यारूपेणाजायत।
Verse 48
तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वा:स्थेषु पौरेष्वपि शायितेष्वथ । द्वारश्च सर्वा: पिहिता दुरत्यया बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलै: ॥ ४८ ॥ ता: कृष्णवाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवे: । ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जित: शेषोऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणै: ॥ ४९ ॥
योगमायाप्रभावात् द्वाःस्थेषु पौरेषु च सर्वेषु प्रत्ययवृत्तिहृतासु निद्रया शायितेषु; बृहत्कपाटैः आयसकीलशृङ्खलैश्च दृढं पिहिताः सर्वा द्वाराः कृष्णवाहे वसुदेवे आगते स्वयमेव व्यवर्यन्त, यथा रवेः उदये तमः।
Verse 49
तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वा:स्थेषु पौरेष्वपि शायितेष्वथ । द्वारश्च सर्वा: पिहिता दुरत्यया बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलै: ॥ ४८ ॥ ता: कृष्णवाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवे: । ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जित: शेषोऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणै: ॥ ४९ ॥
आकाशे मेघा उपांशुगर्जितैः ववृषुः; तदा अनन्तनागः शेषः, भगवतोऽंशः, द्वारादारभ्य वसुदेवमन्वगात्, फणैः प्रसारितैः वारि निवारयन्, वसुदेवं च दिव्यं बालकं च रक्षन्।
Verse 50
मघोनि वर्षत्यसकृद् यमानुजा गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला । भयानकावर्तशताकुला नदी मागन ददौ सिन्धुरिव श्रिय: पते: ॥ ५० ॥
मघोनि निरन्तरं वर्षति यमुनाया गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला भयानकावर्तशताकुला; तथापि सा श्रियः पतेः सेवकं वसुदेवं प्रति, यथा पूर्वं सिन्धुः रामचन्द्राय, मार्गं ददौ तरणाय।
Verse 51
नन्दव्रजं शौरिरुपेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया । सुतं यशोदाशयने निधाय त- त्सुतामुपादाय पुनर्गृहानगात् ॥ ५१ ॥
शौरिः नन्दव्रजमुपेत्य तत्र गोपान् सर्वान् निद्रया प्रसुप्तान् ददर्श। सः स्वसुतं यशोदाशयने निधाय, तस्याः सुतां योगमायाविस्तारां समादाय, पुनः कंसगृहं कारागृहं प्रत्यगात्।
Verse 52
देवक्या: शयने न्यस्य वसुदेवोऽथ दारिकाम् । प्रतिमुच्य पदोर्लोहमास्ते पूर्ववदावृत: ॥ ५२ ॥
देवक्या: शयने न्यस्य वसुदेवोऽथ दारिकाम् । प्रतिमुच्य पदोर्लोहमास्ते पूर्ववदावृत: ॥ ५२ ॥
Verse 53
यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमबुध्यत । न तल्लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृति: ॥ ५३ ॥
यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमबुध्यत । न तल्लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृति: ॥ ५३ ॥
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata depicts the Lord’s advent as a restoration of sattva and dharmic harmony: nature, planets, and ritual fires align because Bhagavān’s appearance is the supreme poṣaṇa—His protective descent that subdues demonic disturbance and signals the re-centering of creation under divine order.
Yoga-māyā is the Lord’s internal spiritual potency that orchestrates līlā by arranging concealment and revelation. Here she causes sleep among guards and residents, enables the prison doors to open, facilitates the safe transfer to Gokula, and manifests as Yaśodā’s daughter to protect Kṛṣṇa’s Vraja advent from Kaṁsa’s detection.
Vasudeva’s prayer explains that the Supreme is all-pervading and not conditioned by material processes; the Lord’s appearance is not a forced entry into matter but a self-manifestation by His own potency. Thus He is perceived as ‘born’ for līlā while remaining untouched by guṇas and beyond ordinary sensory cognition.
The four-armed form establishes unmistakable identity: the child is Nārāyaṇa/Viṣṇu, the Supreme controller. The Lord states He shows this form to remind Devakī and Vasudeva of previous births and to ground their faith; then, for intimate human-like līlā and concealment from Kaṁsa, He adopts the two-armed infant form.
The Lord identifies them as Pṛśni and Sutapā in the Svāyambhuva manvantara (when He appeared as Pṛśnigarbha), and later as Aditi and Kaśyapa (when He appeared as Upendra/Vāmana). This frames Kṛṣṇa’s advent as continuous īśānukathā—divine history across manvantaras.