Adhyaya 25
Govardhana-dhāraṇa: Kṛṣṇa Lifts Govardhana and Humbles Indra
इन्द्रयज्ञात् निवर्त्य गोवर्धनपूजायां प्रवृत्ते व्रजे, इन्द्रः तदपमानं मन्यमानः अहङ्कारवशात् साम्वर्तकमेघान् प्रचण्डवातांश्च प्रेषयामास, येन नन्दगोकुलं विनाशयितुं वर्षा-शिलावृष्टि-गर्जन-प्रलयजलैः पीडितम्। गोविन्दमेव शरणं जग्मुः गावो व्रजवासिनश्च। कृष्णः इन्द्रस्य गर्वमेव कारणं ज्ञात्वा स्वजनरक्षणार्थं देवानां दर्पशमनार्थं च संकल्प्य, एकहस्तेनैव गोवर्धनं धृत्वा सप्तदिनानि तदधः जनान् पशून् शकटान् ब्राह्मणांश्च निवासयामास। विस्मितः इन्द्रः वृष्टिं निवर्तयत्। नभः प्रसन्ने कृष्णः गिरिं यथास्थानं न्यस्य, व्रजः आलिङ्गन-आशीर्वाद-पूजाभिः तं समर्चयत्, देवाश्च स्तुवन्ति। अयं अध्यायः इन्द्रस्य पश्चात्ताप-समाधानस्य भूमिं रचयन् कृष्णस्य परमैश्वर्यं सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तदात्मन: पूजां विज्ञाय विहतां नृप । गोपेभ्य: कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप ह ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नृप, इन्द्रः स्वपूजाया विहतत्वं विज्ञाय, कृष्णनाथेभ्यः गोपेभ्यः नन्दादिभ्यश्च अतिव्यथितः क्रुद्धोऽभवत्।
Verse 2
गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्तकारीणाम् । इन्द्र: प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत ॥ २ ॥
क्रुद्धः इन्द्रः सांवर्तकं नाम मेघगणं, अन्तकारीणां मेघानां समूहं, प्रचोदयामास; अहेशमान्युत वाक्यं चेदं अब्रवीत्।
Verse 3
अहो श्रीमदमाहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ये चक्रुर्देवहेलनम् ॥ ३ ॥
अहो! गोपानां काननौकसां श्रीमद-उन्माद-माहात्म्यं पश्यत; कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ते देवहेलनं चक्रुः।
Verse 4
यथादृढै: कर्ममयै: क्रतुभिर्नामनौनिभै: । विद्यामान्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम् ॥ ४ ॥
यथा दृढैः कर्ममयैः क्रतुभिः नामनौ-निभैः, आत्मविद्यां वीक्षिकीं हित्वा, भवार्णवं तितीर्षन्ति—तद्वत् एषां कृष्णाश्रयः।
Verse 5
वाचालं बालिशं स्तब्धमज्ञं पण्डितमानिनम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥
वाचालं बालिशं स्तब्धमज्ञं पण्डितमानिनम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥
Verse 6
एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् । धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम् ॥ ६ ॥
एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् । धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम् ॥ ६ ॥
Verse 7
अहं चैरावतं नागमारुह्यानुव्रजे व्रजम् । मरुद्गणैर्महावेगैर्नन्दगोष्ठजिघांसया ॥ ७ ॥
अहं चैरावतं नागमारुह्यानुव्रजे व्रजम् । मरुद्गणैर्महावेगैर्नन्दगोष्ठजिघांसया ॥ ७ ॥
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तबन्धना: । नन्दगोकुलमासारै: पीडयामासुरोजसा ॥ ८ ॥
श्रीशुक उवाच इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तबन्धना: । नन्दगोकुलमासारै: पीडयामासुरोजसा ॥ ८ ॥
Verse 9
विद्योतमाना विद्युद्भि: स्तनन्त: स्तनयित्नुभि: । तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्करा: ॥ ९ ॥
विद्योतमाना विद्युद्भि: स्तनन्त: स्तनयित्नुभि: । तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्करा: ॥ ९ ॥
Verse 10
स्थूणास्थूला वर्षधारा मुञ्चत्स्वभ्रेष्वभीक्ष्णश: । जलौघै: प्लाव्यमाना भूर्नादृश्यत नतोन्नतम् ॥ १० ॥
स्वभ्रेषु मेघेषु स्थूणास्थूला वर्षधारा अभिक्ष्णं मुञ्चत्सु, जलौघैः प्लाव्यमाना भूः नतोन्नतं नादृश्यत।
Verse 11
अत्यासारातिवातेन पशवो जातवेपना: । गोपा गोप्यश्च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ११ ॥
अत्यासारातिवातेन पशवो जातवेपनाः; गोपाः गोप्यश्च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः।
Verse 12
शिर: सुतांश्च कायेन प्रच्छाद्यासारपीडिता: । वेपमाना भगवत: पादमूलमुपाययु: ॥ १२ ॥
असारपीडिताः वेपमानाः शिरः सुतांश्च कायेन प्रच्छाद्य, गावो भगवतः पादमूलम् उपाययुः।
Verse 13
कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुलं प्रभो । त्रातुमर्हसि देवान्न: कुपिताद् भक्तवत्सल ॥ १३ ॥
कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुलं प्रभो; त्रातुमर्हसि देवान्नः कुपिताद् भक्तवत्सल, नः अपि पालय।
Verse 14
शिलावर्षातिवातेन हन्यमानमचेतनम् । निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्रकृतं हरि: ॥ १४ ॥
शिलावर्षातिवातेन हन्यमानम् अचेतनम् गोकुलजनम् निरीक्ष्य, हरिर्भगवान् मेने—एतत् कुपितेन्द्रकृतम्।
Verse 15
अपर्त्वत्युल्बणं वर्षमतिवातं शिलामयम् । स्वयागे विहतेऽस्माभिरिन्द्रो नाशाय वर्षति ॥ १५ ॥
[स्वगतं श्रीकृष्णः] अस्माभिः स्वयागे विहते सति इन्द्रः अपर्त्वत्युल्बणं वर्षम् अतिवातं शिलामयं च नाशाय वर्षति।
Verse 16
तत्र प्रतिविधिं सम्यगात्मयोगेन साधये । लोकेशमानिनां मौढ्याद्धनिष्ये श्रीमदं तम: ॥ १६ ॥
तत्र इन्द्रकृतां व्यथां अहं स्वात्मयोगेन सम्यक् प्रतिविधिं साधये; लोकेशमानिनां मौढ्यात् श्रीमदं तमो हनिष्ये।
Verse 17
न हि सद्भावयुक्तानां सुराणामीशविस्मय: । मत्तोऽसतां मानभङ्ग: प्रशमायोपकल्पते ॥ १७ ॥
सत्त्वगुणयुक्तानां सुराणां लोकेशत्वविस्मयो न युक्तः; असत्त्वानां मानभङ्गो मत्तः प्रशमायैवोपकल्पते।
Verse 18
तस्मान्मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् । गोपाये स्वात्मयोगेन सोऽयं मे व्रत आहित: ॥ १८ ॥
तस्मात् मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् अहं स्वात्मयोगेन गोपाये; एष मे भक्तरक्षणव्रत आहितः।
Verse 19
इत्युक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् । दधार लीलया विष्णुश्छत्राकमिव बालक: ॥ १९ ॥
इत्युक्त्वा विष्णुरेव श्रीकृष्णः एकेन हस्तेन गोवर्धनाचलं कृत्वा लीलया दधार—बालकः छत्राकमिव।
Verse 20
अथाह भगवान् गोपान्हेऽम्ब तात व्रजौकस: । यथोपजोषं विशत गिरिगर्तं सगोधना: ॥ २० ॥
अथ भगवान् गोपान् उवाच—हेऽम्ब, हे तात, हे व्रजौकसः! यथेष्टं यूयं सगोधनाः अस्य गिरिगर्तं प्रविशत।
Verse 21
न त्रास इह व: कार्यो मद्धस्ताद्रिनिपातनात् । वातवर्षभयेनालं तत्त्राणं विहितं हि व: ॥ २१ ॥
मद्धस्ताद्रिनिपातनात् इह वः त्रासः न कार्यः; वातवर्षभयेनापि अलम्—तत्राणं हि वः पूर्वमेव विहितम्।
Verse 22
तथा निर्विविशुर्गर्तं कृष्णाश्वासितमानस: । यथावकाशं सधना: सव्रजा: सोपजीविन: ॥ २२ ॥
एवं कृष्णाश्वासितमानसाः सर्वे गर्तं निर्विविशुः; यथावकाशं सधनाः सव्रजाः सोपजीविनश्च तत्र आसन्।
Verse 23
क्षुत्तृड्व्यथां सुखापेक्षां हित्वा तैर्व्रजवासिभि: । वीक्ष्यमाणो दधाराद्रिं सप्ताहं नाचलत् पदात् ॥ २३ ॥
क्षुत्तृड्व्यथां सुखापेक्षां च हित्वा, व्रजवासिभिः वीक्ष्यमाणः कृष्णः सप्ताहं अद्रिं दधार; पदात् नाचलत्।
Verse 24
कृष्णयोगानुभावं तं निशम्येन्द्रोऽतिविस्मित: । निस्तम्भो भ्रष्टसङ्कल्प: स्वान्मेघान् सन्न्यवारयत् ॥ २४ ॥
कृष्णयोगानुभावं तं निशम्य इन्द्रोऽतिविस्मितः; निस्तम्भो भ्रष्टसङ्कल्पः स्वान् मेघान् सन्न्यवारयत्।
Verse 25
खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् । निशम्योपरतं गोपान् गोवर्धनधरोऽब्रवीत् ॥ २५ ॥
खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् उपलभ्योपशान्तं, गोपान् गोवर्धनधरो भगवान् श्रीकृष्णोऽब्रवीत्।
Verse 26
निर्यात त्यजत त्रासं गोपा: सस्त्रीधनार्भका: । उपारतं वातवर्षं व्युदप्रायाश्च निम्नगा: ॥ २६ ॥
निर्गच्छत त्यजत त्रासं गोपाः सस्त्रीधनार्भकाः; उपारतं वातवर्षं व्युदप्रायाश्च निम्नगाः।
Verse 27
ततस्ते निर्ययुर्गोपा: स्वं स्वमादाय गोधनम् । शकटोढोपकरणं स्त्रीबालस्थविरा: शनै: ॥ २७ ॥
ततः स्वस्वं गोधनमादाय शकटोढोपकरणं, गोपाः निर्गताः; स्त्रीबालस्थविराः शनैस्तानन्वयुः।
Verse 28
भगवानपि तं शैलं स्वस्थाने पूर्ववत् प्रभु: । पश्यतां सर्वभूतानां स्थापयामास लीलया ॥ २८ ॥
भगवान् प्रभुरपि तं शैलं सर्वभूतानां पश्यतां, पूर्ववत् स्वस्थाने लीलया स्थापयामास।
Verse 29
तं प्रेमवेगान्निर्भृता व्रजौकसोयथा समीयु: परिरम्भणादिभि: । गोप्यश्च सस्नेहमपूजयन् मुदादध्यक्षताद्भिर्युयुजु: सदाशिष: ॥ २९ ॥
तं प्रेमवेगान्निर्भृताः व्रजौकसः स्वस्वसम्बन्धानुसारं परिरम्भणनमस्कारादिभिः समीयुः; गोप्यश्च स्नेहेन दध्यक्षताम्भिर्मुदा पूजयन्त्यः सदाशिषोऽवर्षयन्।
Verse 30
यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च बलिनां वर: । कृष्णमालिङ्ग्य युयुजुराशिष: स्नेहकातरा: ॥ ३० ॥
यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च बलिनां वरः । कृष्णमालिङ्ग्य स्नेहकातराः सर्वेऽस्याशिषो युयुजुः ॥
Verse 31
दिवि देवगणा: सिद्धा: साध्या गन्धर्वचारणा: । तुष्टुवुर्मुमुचुस्तुष्टा: पुष्पवर्षाणि पार्थिव ॥ ३१ ॥
दिवि देवगणाः सिद्धाः साध्या गन्धर्वचारणाः । तुष्टुवुर्मुदिताḥ कृष्णं पुष्पवर्षाण्यवाकिरन् ॥
Verse 32
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रचोदिता: । जगुर्गन्धर्वपतयस्तुम्बुरुप्रमुखा नृप ॥ ३२ ॥
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रचोदिताः । जगुर्गन्धर्वपतयस्तुम्बुरुप्रमुखा नृप ॥
Verse 33
ततोऽनुरक्तै: पशुपै: परिश्रितोराजन् स्वगोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरि: । तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिकागायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृश: ॥ ३३ ॥
ततोऽनुरक्तैः पशुपैः परिश्रितो राजन् स्वगोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरिः । तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिका गायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृशः ॥
Frequently Asked Questions
Indra believed Vraja’s abandonment of his sacrifice was a direct offense to the devas and to his own status as controller of rain. The text frames his response as mada (pride) arising from opulence and delegated power. The storm becomes a moral-theological test: when administrative authority forgets its dependence on Bhagavān, it turns punitive, and the Lord intervenes to protect devotees and correct the offender.
The narrative presents it as Bhagavān’s effortless līlā, performed by His transcendental potency (yoga-māyā), not as a feat requiring strain. Spiritually, it enacts poṣaṇa: the Lord becomes the literal shelter of surrendered devotees, demonstrating that the ultimate refuge is not ritual bargaining with cosmic administrators but direct dependence on the Supreme Person.
Sāṁvartaka refers to the catastrophic, dissolution-associated clouds typically connected with universal devastation. Indra’s deploying them “untimely” signals an abuse of cosmic resources. The detail intensifies Indra’s offense and highlights the disproportion between deva-wrath and the simple, affectionate life of Vraja.
Indra’s speech mocks the cowherds for ‘taking shelter’ of Kṛṣṇa, but the chapter reverses his claim: dependence on fruitive rituals as the primary means of safety is compared to a ‘false boat’ for crossing saṁsāra. The episode teaches that ritual has value when subordinate to bhakti, but becomes spiritually misleading when treated as independent of surrender to Bhagavān.
Their instinctive movement toward Kṛṣṇa illustrates mature śaraṇāgati: in crisis they rely on the Lord’s affection and protection rather than negotiating with fear-driven propitiation. This is a hallmark of Vraja-bhakti—relationship (sambandha) and trust override transactional religiosity.