Adhyaya 22
The Kātyāyanī-vrata, the Stealing of the Gopīs’ Garments, and Kṛṣṇa’s Teaching on Purified Desire
अस्मिन्नध्याये व्रजकथायां भगवद्भक्तानां स्नेहवृद्धिः प्रदर्श्यते। अविवाहिताः गोप्यः यमुनातटे मासपर्यन्तं कात्यायनीव्रतं कुर्वन्त्यः कृष्णं पतिं प्रार्थयन्ति। योगीश्वरः कृष्णः सखिभिः सह आगत्य तासां वासांसि कदम्बवृक्षे निधाय क्रीडया हरति; तेन ताः लज्जां त्यक्त्वा समर्पणभावेन अग्रे आगच्छन्ति। स स्नानसमये नग्नत्वं दोषमिति निर्दिश्य अञ्जलिबद्धहस्तैः प्रणामरूपं प्रायश्चित्तं विधत्ते, शरणागतिभावं प्रकाशयन्। ततः वासांसि प्रत्यर्प्य तासां कामं स्वीकृतं वदति, यतः स एव विषयः; आगामिरात्रिषु फलप्राप्तिं प्रतिजानाति (रासलीलाप्रस्तावना)। अनन्तरं बलरामेण सह गोपालनं कुर्वन् स्वार्थत्यागिनः वृक्षान् धर्मोपदेशरूपेण स्तौति, ततः गोपबालानां क्षुधा कथां परं प्रकरणं प्रति नयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिका: । चेरुर्हविष्यं भुञ्जाना: कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः। हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतं चेरुः॥
Verse 2
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
कालिन्द्याः सलिले आप्लुत्य जलान्ते चोदितेऽरुणे। सैकतीं देवीप्रतिमां कृत्वा नृप तामानर्चुः॥ गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकैः। उच्चावचैश्चोपहारैः प्रवालफलतण्डुलैः॥
Verse 3
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
हे नृप, कालिन्द्याः सलिले प्रातःकालेऽरुणोदयसमये स्नात्वा गोप्यः तीरसैकते देवीदुर्गायाः मृण्मयीं प्रतिकृतिं कृत्वा ताम् अर्चयामासुः। गन्धान् माल्यानि सुरभीन् बलिं धूपदीपौ च, उच्चावचान् चोपहारान् प्रवालफलतण्डुलादीन् समर्पयामासुः।
Verse 4
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नम: । इति मन्त्रं जपन्त्यस्ता: पूजां चक्रु: कुमारिका: ॥ ४ ॥
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि। नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः॥ इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः कुमारिकाः पूजां चक्रुः।
Verse 5
एवं मासं व्रतं चेरु: कुमार्य: कृष्णचेतस: । भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुत: पति: ॥ ५ ॥
एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्णचेतसः। भद्रकालीं समानर्चुः—भूयान्नन्दसुतः पतिः॥
Verse 6
ऊषस्युत्थाय गोत्रै: स्वैरन्योन्याबद्धबाहव: । कृष्णमुच्चैर्जगुर्यान्त्य: कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥
ऊषस्युत्थाय गोत्रैः स्वैरन्योन्याबद्धबाहवः। कृष्णमुच्चैर्जगुर्यान्त्यः कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम्॥
Verse 7
नद्या: कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् । वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रु: सलिले मुदा ॥ ७ ॥
नद्याः कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत्। वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रुः सलिले मुदा॥
Verse 8
भगवांस्तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥
भगवान् कृष्णो योगेश्वरेश्वरः तासां गोपीनां चेष्टितं सम्यग् अभिप्रेत्य, वयस्यैः परिवृतः तत्र जगाम, तद्व्रतस्य कर्मणः सिद्धिं दातुम्।
Verse 9
तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वर: । हसद्भि: प्रहसन् बालै: परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥
तासां वासांसि उपादाय सत्वरं नीपमारुह्य, बालैः सह हसद्भिः प्रहसन्, ताः परिहासेन उवाच।
Verse 10
अत्रागत्याबला: कामं स्वं स्वं वास: प्रगृह्यताम् । सत्यं ब्रुवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिता: ॥ १० ॥
अत्र आगत्य, अबलाः, कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम्। सत्यं ब्रवीमि, न नर्म; यत् यूयं व्रतकर्शिताः।
Verse 11
न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदु: । एकैकश: प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमा: ॥ ११ ॥
न मया उदितपूर्वं वा अनृतं; तद् इमे बालाः विदुः। तस्मात्, सुमध्यमाḥ, एकैकशः सहैव वा आगत्य, वासांसि प्रतीच्छध्वम्।
Verse 12
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्य: प्रेमपरिप्लुता: । व्रीडिता: प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययु: ॥ १२ ॥
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्यः प्रेमपरिप्लुताः। व्रीडिताः अन्योन्यं प्रेक्ष्य जातहासाः, तथापि न निर्ययुः।
Verse 13
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्तचेतस: । आकण्ठमग्ना: शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्तचेतस: । आकण्ठमग्ना: शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
Verse 14
मानयं भो: कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिता: ॥ १४ ॥
मानयं भो: कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिता: ॥ १४ ॥
Verse 15
श्यामसुन्दर ते दास्य: करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
श्यामसुन्दर ते दास्य: करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
Verse 16
श्रीभगवानुवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छत शुचिस्मिता: । नो चेन्नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति ॥ १६ ॥
श्रीभगवानुवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छत शुचिस्मिता: । नो चेन्नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति ॥ १६ ॥
Verse 17
ततो जलाशयात् सर्वा दारिका: शीतवेपिता: । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरु: शीतकर्शिता: ॥ १७ ॥
ततो जलाशयात् सर्वा दारिका: शीतवेपिता: । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरु: शीतकर्शिता: ॥ १७ ॥
Verse 18
भगवानाहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादित: । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीत: प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥
भगवान् तासां लज्जया हतां दृष्ट्वा शुद्धप्रेमभावप्रसादितः। वासांसि स्कन्धे निधाय प्रीतः सस्मितं ताभ्यः स्नेहपूर्वं प्रोवाच॥
Verse 19
यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूध्र्न्यपनुत्तयेऽहस: कृत्वा नमोऽधोवसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥
यूयं विवस्त्राः सतीरपो धृतव्रता व्यगाहत—एतद् देवहेलनम्। अहसः शमनाय मूर्ध्न्यञ्जलिं बद्ध्वा नमः कृत्वा, अधोवसनं प्रगृह्यताम्॥
Verse 20
इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यत: ॥ २० ॥
इत्यच्युतेनाभिहितं श्रुत्वा व्रजाबलाः, विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिं मत्वा। तत्पूर्तिकामाः, सर्वपुण्यकर्मफलस्वरूपं साक्षात्कृतं तमच्युतं निरवद्यदृशो नेमुः॥
Verse 21
तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुत: । वासांसि ताभ्य: प्रायच्छत्करुणस्तेन तोषित: ॥ २१ ॥
तास्तथावनताः दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः। करुणस्तेन तोषितो वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत्॥
Verse 22
दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिता: प्रस्तोभिता: क्रीडनवच्च कारिता: । वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृता: ॥ २२ ॥
दृढं प्रलब्धाः स्त्रपया च हापिताः प्रस्तोभिताः क्रीडनवच्च कारिताः। वस्त्राण्यपि अपहृतानि—तथापि ता नाभ्यसूयन्; प्रियसङ्गनिर्वृताः॥
Verse 23
परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिता: । गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिन्लज्जायितेक्षणा: ॥ २३ ॥
परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिताः । गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिन् लज्जायितेक्षणाः ॥
Verse 24
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबला: ॥ २४ ॥
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबलाः ॥
Verse 25
सङ्कल्पो विदित: साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदित: सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥
सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदितः सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥
Verse 26
न मय्यावेशितधियां काम: कामाय कल्पते । भर्जिता क्वथिता धाना: प्रायो बीजाय नेशते ॥ २६ ॥
न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते । भर्जिता क्वथिता धानाः प्रायो बीजाय नेशते ॥
Verse 27
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपा: । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सती: ॥ २७ ॥
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपाः । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सतीः ॥
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामा: कुमारिका: । ध्यायन्त्यस्तत्पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता समादिष्टाः, लब्धकामा कुमारिकाः तस्य पदाम्बोजं निरन्तरं ध्यायन्त्यः, कृच्छ्रेणैव व्रजं पुनर्निर्विविशुः।
Verse 29
अथ गोपै: परिवृतो भगवान् देवकीसुत: । वृन्दावनाद्गतो दूरं चारयन् गा: सहाग्रज: ॥ २९ ॥
अथ कालेन भगवान् देवकीसुतः गोपैः परिवृतः सहाग्रजः, वृन्दावनाद् दूरं गतः, गाः चारयामास।
Verse 30
निदघार्कातपे तिग्मे छायाभि: स्वाभिरात्मन: । आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकस: ॥ ३० ॥
निदघार्कातपे तिग्मे, द्रुमान् स्वच्छायाभिरात्मनः आतपत्रायितान् वीक्ष्य, व्रजौकसः प्रति भगवान् उवाच।
Verse 31
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
भगवान् उवाच—हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन, विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप; पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान्, वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः।
Verse 32
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
भगवान् उवाच—हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन, विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप; पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान्, वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः।
Verse 33
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिन: ॥ ३३ ॥
अहो एषां तरूणां जन्म वरं सर्वप्राण्युपजीवनम्। सुजनानामिव स्वभावो यत् याचकाः कदापि न निराशा यान्ति॥
Verse 34
पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभि: । गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मै: कामान्वितन्वते ॥ ३४ ॥
पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः। गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मैः कामान् वितन्वते॥
Verse 35
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा ॥ ३५ ॥
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु। प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय आचरणं सदा॥
Verse 36
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करै: । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गत: ॥ ३६ ॥
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करैः। तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गतः॥
Verse 37
तत्र गा: पाययित्वाप: सुमृष्टा: शीतला: शिवा: । ततो नृप स्वयं गोपा: कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥
तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः। ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर्जलम्॥
Verse 38
तस्या उपवने कामं चारयन्त: पशून् नृप । कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रुवन् ॥ ३८ ॥
तस्या उपवने यमुनातटे गोपा: पशून् कामं चारयन्तः। क्षुधार्ता: कृष्णरामौ समुपेत्येदमब्रुवन्॥
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata’s Vraja context, the vrata functions as a culturally intelligible form to express a single bhāva: exclusive longing for Kṛṣṇa. The goddess is addressed as the Lord’s śakti (divine potency), so the worship is not independent of Kṛṣṇa but a petition through His energy. The narrative’s point is that their desire is validated because its object is Bhagavān, not sense enjoyment.
Commentarial readings treat the episode as līlā that externalizes inner surrender: ‘clothing’ symbolizes coverings of ego, social self, and possessiveness. By requiring the gopīs to come forward and bow, Kṛṣṇa draws out complete dependence and removes duplicity. The gopīs’ lack of resentment and increased joy signals that the interaction is grounded in prema, not exploitation, and that Kṛṣṇa’s intent is the perfection of their vow—exclusive belonging to Him.
Kṛṣṇa teaches that when desire is fixed on Him (bhagavat-viṣaya), it becomes incapable of producing further material craving—like grains scorched and cooked that cannot sprout. The mind’s energy remains, but its generative power for saṁsāric outcomes is neutralized and redirected into bhakti, culminating in deeper association with Him.
The ‘offense’ language preserves the vrata’s formal dharma-frame while revealing its inner telos: humility and surrender. By prescribing obeisance as atonement, Kṛṣṇa converts ritual rectification into devotional posture (praṇāma), and since He is the ultimate fruit of piety, their bowing to Him completes the purification and fulfills the vow’s deepest purpose.
The trees of Vraja are presented as living exemplars of lokahita—giving shade, fruit, wood, fragrance, and protection while tolerating hardship. This teaching extends the chapter’s core ethic: true dharma is self-giving service. It also transitions the narrative from the gopīs’ vow to the cowherd boys’ forest movement and impending hunger, linking devotion, ethics, and the next episode’s food-related events.