Adhyaya 21
The Gopīs Glorify the Song of Kṛṣṇa’s Flute (Veṇu-gīta)
वृन्दावने शरदागमे वर्षर्तोः प्रशान्ते शुकदेवः वनस्य निर्मलजलानि सुगन्धिवातांश्च वर्णयति। तत्र कृष्णो बलरामेण गोपालकैर्गोभिश्च सह प्रविश्य गोचारणकाले वेणुं वादयति। तद्वेणुनादः व्रजगोपीनां हृदयेषु प्रविश्य ताः रहसि समागत्य उत्कण्ठित-विच्छिन्नवाक्यैः कथयन्ति; कामोऽपि भक्तिरसत्वं याति। ताः कृष्णस्य सौन्दर्यं वेशं पदचिह्नानि वेणुं च स्तुवन्ति, तथा वेणुं मृगान् पक्षिणः सरितः मेघान् वन्यस्त्रियः गोवर्धनं च परमभाग्यवन्तः मन्यन्ते, यतः सर्वे तेन स्पर्शं वा सन्निधिं वा लभन्ते। अन्ते गोप्यः स्मरणपराः पूर्णतया तन्मय्यः भवन्ति, यत् परं व्रजमाधुर्यवृद्धेः रासलीलापर्यन्तं सेतुभूतं भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं शरत्स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं सगोगोपालकोऽच्युत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं शरत्सु स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना वायुना शीतलं वनं जातम्। अच्युतः सगोगोपालकः वृन्दावनं वनं न्यविशत्।
Verse 2
कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्ग- द्विजकुलघुष्टसर:सरिन्महीध्रम् । मधुपतिरवगाह्य चारयन् गा: सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम् ॥ २ ॥
कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्गद्विजकुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम्। मधुपतिरवगाह्य चारयन् गाः सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम्॥
Verse 3
तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित्परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन् ॥ ३ ॥
तद् व्रजस्त्रियः वेणुगीतं स्मरोदयम् आश्रुत्य, काश्चित् कृष्णस्य गुणान् परोक्षं स्वसखीभ्यः सम्यग् अन्ववर्णयन्।
Verse 4
तद्वर्णयितुमारब्धा: स्मरन्त्य: कृष्णचेष्टितम् । नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ ४ ॥
तद्वर्णयितुम् आरब्धाः कृष्णचेष्टितं स्मरन्त्यः; स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नाशकन्, नृप।
Verse 5
बर्हापीडं नटवरवपु: कर्णयो: कर्णिकारं बिभ्रद् वास: कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोरधरसुधया पूरयन्गोपवृन्दै- र्वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्ति: ॥ ५ ॥
बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं बिभ्रद् वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम्। रन्ध्रान् वेणोरधरसुधया पूरयन् गोपवृन्दैः वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्तिः।
Verse 6
इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा व्रजस्त्रिय: सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे ॥ ६ ॥
इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरं श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वाः परस्परं समालिङ्ग्य तद्वर्णनम् अभिरेभिरे।
Verse 7
श्रीगोप्य ऊचु: अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदाम: सख्य: पशूननु विवेशयतोर्वयस्यै: । वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणु जुष्टं यैर्वा निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥ ७ ॥
श्रीगोप्य ऊचुः—सख्यः, अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः; व्रजेशसुतयोर्वयस्यैः पशूननु विवेशयतोः, अनवेणुजुष्टं वक्त्रं यैर्वा निपीतम्, अनुरक्तकटाक्षमोक्षं च यैर्दृष्टम्।
Verse 8
चूतप्रवालबर्हस्तबकोत्पलाब्ज- मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ ८ ॥
चूतप्रवालबर्हस्तबकोत्पलाब्जमालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ ८ ॥
Verse 9
गोप्य: किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु- र्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्या: ॥ ९ ॥
गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणुर्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्याः ॥ ९ ॥
Verse 10
वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं यद् देवकीसुतपदाम्बुजलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥ १० ॥
वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं यद् देवकीसुतपदाम्बुजलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥ १० ॥
Verse 11
धन्या: स्म मूढगतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेशम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसारा: पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकै: ॥ ११ ॥
धन्याः स्म मूढगतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेशम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः ॥ ११ ॥
Verse 12
कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् । देव्यो विमानगतय: स्मरनुन्नसारा भ्रश्यत्प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्य: ॥ १२ ॥
कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् । देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा भ्रश्यत्प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्यः ॥ १२ ॥
Verse 13
गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत- पीयूषमुत्तभितकर्णपुटै: पिबन्त्य: । शावा: स्नुतस्तनपय:कवला: स्म तस्थु- र्गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकला: स्पृशन्त्य: ॥ १३ ॥
गावः कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीतपीयूषं कर्णपुटैः पात्रवत् उन्नतैः पिबन्त्यः। शावाः स्नुतस्तनपयःकवलैर्मुखपूरैः स्तब्धाः स्थित्वा, अश्रुपूर्णदृशा गोविन्दं हृदि गृह्णन्त्यः स्पृशन्ति॥
Verse 14
प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् । आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान् शृण्वन्ति मीलितदृशो विगतान्यवाच: ॥ १४ ॥
प्रायो बताम्ब, अस्मिन् वने विहगा मुनय इव। कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतं श्रोतुं द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान् आरुह्य, मीलितदृशो विगतान्यवाचः शृण्वन्ति॥
Verse 15
नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत- मावर्तलक्षितमनोभवभग्नवेगा: । आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारे- र्गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहारा: ॥ १५ ॥
नद्यस्तदा मुकुन्दगीतं उपधार्य, आवर्तलक्षितमनोभवेन भग्नवेगाः। ऊर्मिभुजैरालिङ्गनस्थगितैर्मुरारेः पादयुगलं गृह्णन्ति, कमलोपहाराः समर्पयन्ति॥
Verse 16
दृष्ट्वातपे व्रजपशून् सह रामगोपै: सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदित: कुसुमावलीभि: सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥ १६ ॥
आतपे व्रजपशून् सह रामगोपैः सञ्चारयन्तं, वेणुमुदीरयन्तमनु दृष्ट्वा। प्रेमप्रवृद्धोऽम्बुदः कुसुमावलीभिः स्ववपुषा सख्युः कृते आतपत्रं व्यधात्, उच्चैः समुत्थितः॥
Verse 17
पूर्णा: पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग- श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ १७ ॥
पूर्णाः पुलिन्द्यः उरुगायपदाब्जरागश्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन। तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन, आननकुचेषु लिम्पन्त्यः तदाधिं जहुः॥
Verse 18
हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोद: । मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत् पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलै: ॥ १८ ॥
हन्तायं गिरिर् गोवर्धनो हरिदासवर्यः; यः श्रीरामकृष्णयोः चरणस्पर्शेन प्रमुदितः। स गोगणैः सखिभिश्च सह तयोः पानीयं मृदु-तृणं गुहाः फलपुष्पशाकानि कन्दमूलानि च दत्त्वा भगवतः मानं तनोति॥
Verse 19
गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार- वेणुस्वनै: कलपदैस्तनुभृत्सु सख्य: । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां निर्योगपाशकृतलक्षणयोर्विचित्रम् ॥ १९ ॥
गा गोपकैः सहानुवनं नयतोः श्रीरामकृष्णयोः उदारवेणुस्वनैः कलपदैः सख्यः। गतिमतां तनुभृतां स्तम्भोऽभवत्, स्थावराणां तरुणानां पुलकः; दुहने पृष्ठपादबन्धनार्थं निर्योगपाशधारणलक्षणं च विचित्रम्॥
Verse 20
एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिण: । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्य: क्रीडास्तन्मयतां ययु: ॥ २० ॥
एवं भगवतो वृन्दावनचारिणः क्रीडाः परस्परं वर्णयन्त्यो गोप्यः तन्मयतां ययुः॥
Frequently Asked Questions
The flute functions as nāda-brahma in līlā form: divine sound that bypasses mere intellect and directly awakens the heart’s dormant devotion. In this chapter, the flute-song draws all beings—gopīs, animals, birds, rivers, clouds—into a shared field of remembrance, showing that bhakti is elicited by Bhagavān’s self-manifesting beauty and mercy. The gopīs’ praise also highlights intimacy: the flute touches Kṛṣṇa’s lips, symbolizing proximity to the Lord that devotees yearn for.
Bhāgavata theology presents Vraja-prema as transcendental, yet it is expressed through human-like emotions to make the Absolute relatable and relishable (rasa). ‘Cupid’ here indicates the overwhelming force of attraction that, in conditioned life, binds one to sense pleasure, but in Vraja it is purified into prema—where desire is centered only on Kṛṣṇa’s pleasure. The gopīs’ speech breaking and their absorption in remembrance are signs of mahā-bhāva, not material lust.
The gopīs call many recipients fortunate: the flute (for tasting Kṛṣṇa’s lip-nectar), deer (for worshiping with loving glances), birds (for silent absorption like sages), rivers (for offering lotuses and embracing His feet), clouds (for shading Him as a friend), the Vraja-aborigine women (for contact with kuṅkuma from His feet), and especially Govardhana Hill (for serving Kṛṣṇa with grass, water, caves, and fruits). The unifying criterion is proximity and service to Kṛṣṇa—direct or indirect—revealing bhāgya (fortune) as devotional contact.
Govardhana is praised as the best devotee because it performs continuous, practical sevā—providing resources for Kṛṣṇa, Balarāma, cows, and cowherds—while being ‘touched’ by Their lotus feet. This frames devotion not only as emotion but as embodied service (poshana in a localized, intimate mode), and it foreshadows Govardhana’s later centrality in Vraja-līlā.