Adhyaya 20
Varṣā-Śarad Vṛndāvana-Śobha: The Beauty of the Rainy and Autumn Seasons in Vraja
गोपबालाः व्रजवृद्धान् प्रति दावाग्निविमोचनं प्रलम्बवधं च कृष्णबलरामयोः कथयन्ति; ततो व्रजजनाः विस्मयेन तयोर्दिव्यत्वं मन्यन्ते। अनन्तरं वृन्दावने वर्षर्तोः विस्तीर्णं उपदेशात्मकं वर्णनं भवति—मेघवृष्टि-नदी-वनस्पति-जीवचरितानि गुणानां, अहङ्कारस्य, कलियुगदोषाणां, संयमस्य, दानस्य, भक्तेः शोभाकरत्वस्य च उपमानानि भवन्ति। कृष्णबलरामौ गोभिः सखिभिश्च सह नवप्रसन्ने वने विचरन्तौ गुहासु विश्राम्य सरलाहारं भुञ्जानौ ऋतुमन्तःशक्तिविस्ताररूपेण पूजयतः; प्रकृतिः ईशानुकथायाः रंगभूमिरिव सूच्यते। ततः शरदृतौ नभः प्रसन्नं भवति, जलानि शुद्ध्यन्ति, पद्मानि विकसन्ति—भक्तिसेवाज्ञानयोः शोधनफलमिव। एष ऋतुपरिवर्तनः आगामिव्रजलीलानां भावं सौन्दर्य-समृद्धि-उत्सवजीवनैः तीव्रयति, तथा विरह-संयोगयोः अनुभवं वृन्दावनस्य परिवर्तनलयैः पूर्वसूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मन: । गोपा: स्त्रीभ्य: समाचख्यु: प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः । गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्यु: प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥
Verse 2
गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिता: । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥ २ ॥
गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिता: । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥
Verse 3
तत: प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा । विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥ ३ ॥
ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा । विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥
Verse 4
सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥ ४ ॥
सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥
Verse 5
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्य: काल आगते ॥ ५ ॥
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्य: काल आगते ॥
Verse 6
तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिता: । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचु: करुणा इव ॥ ६ ॥
तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिता: । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचु: करुणा इव ॥
Verse 7
तप:कृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्यतपसस्तनु: सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७ ॥
ग्रीष्मतपसा कृशा मही देवमीढेन पर्जन्येन सिक्त्वा पुनः सम्यक् पुष्टिम् अवाप। एवं काम्यतपसा कृशिततनुः पुरुषः फलप्राप्त्या पुनः पुष्टो भवति॥
Verse 8
निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहा: । यथा पापेन पाषण्डा न हि वेदा: कलौ युगे ॥ ८ ॥
वर्षाकाले निशामुखेषु तमसा खद्योताः प्रकाशन्ते न तु ग्रहाः। तथा कलियुगे पापकर्मप्राबल्यात् पाषण्डमतानि दीप्तानि, वेदविद्या तिरोहिता॥
Verse 9
श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुका: ससृजुर्गिर: । तूष्णीं शयाना: प्राग् यद्वद्ब्राह्मणा नियमात्यये ॥ ९ ॥
पर्जन्यनिनदं श्रुत्वा पूर्वं तूष्णीं शयानाः मण्डूकाः सहसा गिरः ससृजुः। यथा नियमात्यये तूष्णीं स्थिताः ब्रह्मचारिणो गुरुणा आहूताः पाठं प्रवर्तयन्ति॥
Verse 10
आसन्नुत्पथगामिन्य: क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यती: । पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देहद्रविणसम्पद: ॥ १० ॥
वर्षागमे क्षुद्रनद्यः पूर्वं शुष्काः सन्तः प्रवृद्धाः सन्त्युत्पथगामिन्यः अभवन्। तथा इन्द्रियवशस्य पुरुषस्य देहद्रविणसम्पदोऽपि स्वमार्गात् विचलन्ति॥
Verse 11
हरिता हरिभि: शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता । उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ११ ॥
नवशष्पैः हरिता, इन्द्रगोपैः लोहिता, उच्छिलीन्ध्रैः कृतच्छाया च भूः नृणां श्रीरिवाभूत्। तृणरागैः वर्णैश्च सुसज्जिता मही सहसा समृद्धिमिव दर्शयामास॥
Verse 12
क्षेत्राणि शष्यसम्पद्भि: कर्षकाणां मुदं ददु: । मानिनामनुतापं वै दैवाधीनमजानताम् ॥ १२ ॥
क्षेत्राणि शष्यसमृद्ध्या कर्षकान् हर्षयामासुः; किन्तु कर्षणं न कुर्वन्तो मानिनो दैवाधीनताम् अजानन्तोऽन्तस्तापं लेभिरे।
Verse 13
जलस्थलौकस: सर्वे नववारिनिषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३ ॥
जलस्थलचराः सर्वे नववारिनिषेवया रुचिरं रूपम् अबिभ्रन्, यथा हरिनिषेवया भक्तोऽपि शोभते।
Verse 14
सरिद्भि: सङ्गत: सिन्धुश्चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा ॥ १४ ॥
सरिद्भिः सङ्गतः सिन्धुः श्वसनेन ऊर्मिमान् चुक्षोभ; अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुक् यथा।
Verse 15
गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथु: । अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतस: ॥ १५ ॥
गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः; व्यसनैरभिभूयमाना यथाधोक्षजचेतसः।
Verse 16
मार्गा बभूवु: सन्दिग्धस्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृता: । नाभ्यस्यमाना: श्रुतयो द्विजै: कालेन चाहता: ॥ १६ ॥
मार्गाः तृणैश्छन्ना असंस्कृताः सन्दिग्धा बभूवुः; कालेन आहताः श्रुतयः द्विजैर्नाभ्यस्यमानाः इव।
Verse 17
लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदा: । स्थैर्यं न चक्रु: कामिन्य: पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥
लोकबन्धुषु मेघेषु सन्तु, विद्युत् तु चलसौहृदा मेघसमूहात् मेघसमूहान्तरं विचचार; यथा गुणिषु पुरुषेष्वपि कामिन्यः कामवशात् अविश्वास्याः स्युः ॥
Verse 18
धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥
वियति माहेन्द्रं धनुः प्रादुरभूत्—गुणिनि (नादगुणयुक्ते) आकाशे निर्गुणं, प्रत्यञ्चारहितत्वात्; एवं गुणव्यतिकररूपे व्यक्ते जगति भगवान् पुरुषोऽगुणवान् स्वातन्त्र्येण विराजते ॥
Verse 19
न रराजोडुपश्छन्न: स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनै: । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९ ॥
घनैः स्वज्योत्स्नाराजितैश्छन्नोऽपि न रराजोडुपः; एवं जीवः अहंमत्या भासितया आवृतः सन् स्वभासा न प्रकाशते यथा ॥
Verse 20
मेघागमोत्सवा हृष्टा: प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिन: । गृहेषु तप्तनिर्विण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २० ॥
मेघागमोत्सवा हृष्टाः शिखण्डिनः प्रत्यनन्दन्; गृहेषु तप्तनिर्विण्णा जनाः यथा अच्युतजनागमे हर्षं लभन्ते ॥
Verse 21
पीत्वाप: पादपा: पद्भिरासन्नानात्ममूर्तय: । प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २१ ॥
प्राक् क्षामाः तपसा श्रान्ताः पादपाः पद्भिरापः पीत्वा आसन्नानात्ममूर्तयः प्रफुल्लाः; एवं तपसा क्षीणदेहः कामानुसेवया पुनः पुष्टलक्षणो भवति ॥
Verse 22
सर:स्वशान्तरोध:सु न्यूषुरङ्गापि सारसा: । गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशया: ॥ २२ ॥
वर्षाकाले क्षोभितेष्वपि सरःस्वशान्तरोधःसु सारसाः सरित्समीपे न्यवसन्; तथा मलिनचित्ता ग्राम्याः जनाः गृहेष्वशान्तकृत्येष्वपि दुराशया एव तिष्ठन्ति।
Verse 23
जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गा: कलौ यथा ॥ २३ ॥
वर्षतीश्वरे इन्द्रे जलौघैः सेतवो निरभिद्यन्त; तथा कलौ पाषण्डिनाम् असद्वादैः वेदमार्गाः सीमाः इव भिद्यन्ते।
Verse 24
व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्यश्चामृतं घना: । यथाशिषो विश्पतय: काले काले द्विजेरिता: ॥ २४ ॥
वायुभिर्नुन्ना घनाः भूतेभ्यः हिताय अमृतं जलं व्यमुञ्चन्; तथा द्विजेरिताः विश्पतयः काले काले प्रजाभ्यः दानं वितरन्ति।
Verse 25
एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् । गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबल: प्राविशद्धरि: ॥ २५ ॥
एवं तद् वनं वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् शोभितम्; गोगोपालैर्वृतः सबलः हरिः तत्र रन्तुं प्राविशत्।
Verse 26
धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा । ययुर्भगवताहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तना: ॥ २६ ॥
ऊधोभारेण भूयसा मन्दगामिन्यः धेनवः; भगवताहूताः तु प्रीत्या स्नुतस्तनाः द्रुतं ययुः।
Verse 27
वनौकस: प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युत: । जलधारा गिरेर्नादादासन्ना ददृशे गुहा: ॥ २७ ॥
भगवान् ददर्श वनौकसः प्रमुदिताः, वनराजीर्मधुच्युताः, गिरेर्जलधाराश्च नादयन्त्यः, येनासन्ना गुहाः सूच्यन्ते स्म।
Verse 28
क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति । निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशन: ॥ २८ ॥
क्वचिद् वृष्टौ वनस्पतिक्रोडे गुहायां च प्रविश्य भगवान् रेमे, कन्दमूलफलाशनः।
Verse 29
दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपै: सङ्कर्षणान्वित: ॥ २९ ॥
दध्योदनं गृहात् समानीतं सलिलान्तिके शिलायां भगवान् सङ्कर्षणेन गोपैश्च सह सम्भोजनीयैर्बुभुजे।
Verse 30
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
शाद्वलोपरि संविश्य मीलितेक्षणान् चर्वतः तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमान् भगवान् ददर्श। प्रावृट्श्रियं तां सर्वकालसुखावहां वीक्ष्य, आत्मशक्त्युपबृंहितां तां ऋतुम् भगवान् पूजयामास।
Verse 31
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
शाद्वलोपरि संविश्य मीलितेक्षणान् चर्वतः तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमान् भगवान् ददर्श। प्रावृट्श्रियं तां सर्वकालसुखावहां वीक्ष्य, आत्मशक्त्युपबृंहितां तां ऋतुम् भगवान् पूजयामास।
Verse 32
एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे । शरत्समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२ ॥
एवं रामकेशवयोर्व्रजे निवसतोः शरत्समभवत्—व्यभ्रा गगनं, स्वच्छमम्बु, मृदवोऽनिलाश्च।
Verse 33
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययु: । भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३ ॥
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि स्वप्रकृतिं ययुः, यथा पतितयोगिनां चेतांसि पुनर्योगनिषेवया शुध्यन्ति।
Verse 34
व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुव: पङ्कमपां मलम् । शरज्जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम् ॥ ३४ ॥
व्योम्नोऽब्भ्रं शरज्जहार, भूतानां शाबल्यं शमयामास, भुवः पङ्कं, अपां मलञ्च; यथा कृष्णे भक्तिराश्रमिणामशुभं नाशयति।
Verse 35
सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजु: शुभ्रवर्चस: । यथा त्यक्तैषणा: शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषा: ॥ ३५ ॥
सर्वस्वं जलदा हित्वा शुभ्रवर्चसो विरेजुः, यथा त्यक्तैषणा: शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः।
Verse 36
गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचु: शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६ ॥
गिरयोऽस्मिन् काले क्वचिद् शुद्धं तोयं मुमुचुः क्वचिन्न मुमुचुः; यथा ज्ञानिनः काले ज्ञानामृतं ददते न वा।
Verse 37
नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचरा: । यथायुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढा: कुटुम्बिन: ॥ ३७ ॥
गाधजले चरन्तो मत्स्याः क्षीयमाणं जलं नैवाविदन्; तथा मूढाः कुटुम्बिनो नरा अन्वहं क्षीयमाणमायुः न पश्यन्ति।
Verse 38
गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् । यथा दरिद्र: कृपण: कुटुम्ब्यविजितेन्द्रिय: ॥ ३८ ॥
गाधवारिचराः शरदर्कजं तापं अविन्दन्; यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्बी अविजितेन्द्रियः क्लिश्यते।
Verse 39
शनै: शनैर्जहु: पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुध: । यथाहंममतां धीरा: शरीरादिष्वनात्मसु ॥ ३९ ॥
शनैः शनैः स्थलानि पङ्कं जहुः, वीरुधश्च आमं भावं अतिववृधुः; तथा धीराः शरीरादिषु अनात्मसु अहंममतां परित्यजन्ति।
Verse 40
निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्र: शरदागमे । आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिर्व्युपरतागम: ॥ ४० ॥
शरदागमे समुद्रः सरांसि च निश्चलाम्बूनि तूष्णीं अभवन्; यथा आत्मन्युपरते सम्यक् मुनिः व्युपरतागमः।
Verse 41
केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभि: । यथा प्राणै: स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिन: ॥ ४१ ॥
कर्षकाः दृढसेतुभिः केदारेभ्यः अपः अगृह्णन्; यथा योगिनः तन्निरोधेन प्राणैः स्रवज्ज्ञानं निवारयन्ति।
Verse 42
शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् । देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम् ॥ ४२ ॥
शरदिन्दोः किरणजतापान् सर्वभूतानाम् अपाहरत्; यथा देहाभिमानजन्यदुःखं बोधः शमयति, तथा व्रजयोषितां विरहदुःखं मुकुन्दः प्रशमयति।
Verse 43
खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् । सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम् ॥ ४३ ॥
निर्मेघं शरद्व्योम विमलतारकं शोभत; यथा शब्दब्रह्मार्थं प्रत्यक्षदृष्ट्वा सत्त्वयुक्तं चित्तं प्रकाशते।
Verse 44
अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणै: शशी । यथा यदुपति: कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४ ॥
अखण्डमण्डलः शशी व्योम्नि उडुगणैः परिवृतो रराज; यथा भुवि वृष्णिचक्रावृतो यदुपतिः श्रीकृष्णः प्रकाशते।
Verse 45
आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् । जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतस: ॥ ४५ ॥
प्रसूनवनमारुतं समशीतोष्णम् आश्लिष्य जनाः स्वतापं जहुः; गोप्यस्तु कृष्णहृतचेतसः तं न जहुः।
Verse 46
गावो मृगा: खगा नार्य: पुष्पिण्य: शरदाभवन् । अन्वीयमाना: स्ववृषै: फलैरीशक्रिया इव ॥ ४६ ॥
शरदाप्रभावात् गावो मृगाः खगा नार्यश्च पुष्पिण्यः अभवन्; स्वस्ववृषैः अन्वीयमानाः फलैः ईशसेवाक्रिया इव।
Verse 47
उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७ ॥
हे नृप परीक्षित, शरत्सूर्योदयसमये वारिजानि हर्षेण विकसन्ति, कुमुदं तु (रात्रिविकासी) न; तथा बलवति राजनि सति लोका निर्भयाः, दस्यवस्तु न।
Verse 48
पुरग्रामेष्वाग्रयणैरिन्द्रियैश्च महोत्सवै: । बभौ भू: पक्वशष्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरे: ॥ ४८ ॥
पुरग्रामेषु अग्रयणैः (नवधान्यप्राशनयज्ञैः) इन्द्रियैश्च महोत्सवैः च जनाः समायोजयन्। पक्वशस्याढ्या भूः, हरेः कलाभ्यां (कृष्णबलरामाभ्यां) विशेषतः शोभामगात्।
Verse 49
वणिङ्मुनिनृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्षरुद्धा यथा सिद्धा: स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९ ॥
वणिजो मुनयो नृपाः स्नाताश्च (ब्रह्मचारिणः) वर्षेण रुद्धाः सन्तः, अथ निर्गम्य स्वार्थान् प्रपेदिरे। यथा इह सिद्धाः काले आगते स्वपिण्डान् त्यक्त्वा स्वस्वरूपान् प्राप्नुवन्ति।
Frequently Asked Questions
The chapter uses seasonal observation as a teaching device: varṣā and śarad become a living commentary on Vedāntic and bhakti themes—how the jīva is covered by guṇas and ahaṅkāra, how Kali-yuga obscures Vedic knowledge, and how devotion restores clarity like autumn purifies sky and water. The beauty of Vṛndāvana also establishes the emotional and aesthetic setting (rasa) for upcoming Vraja līlās.
Dense clouds covering the sky’s natural illumination are compared to the three guṇas covering the self’s luminous consciousness. The moon hidden by clouds—though those clouds shine by the moon’s rays—parallels the pure soul illumining the false ego that nonetheless obscures the soul’s direct manifestation.
Śukadeva narrates to Parīkṣit. Kṛṣṇa and Balarāma dwell in Vṛndāvana with cowherd boys and cows, enjoying the forest’s renewal, taking simple meals, sheltering during rain, and honoring the season as arising from Kṛṣṇa’s internal potency.
Through analogy: glowworms shining while stars are obscured depicts how sinful predominance allows atheistic doctrines to overshadow Vedic knowledge; floodwaters breaking dikes depicts false theories breaching the boundaries of Vedic injunctions; neglected roads resemble scriptures not studied by brāhmaṇas becoming corrupted over time.
Indra’s bow appears amid thunderous clouds yet is unlike ordinary bows because it lacks a string; similarly, the Supreme appears within the world of material qualities yet remains independent and untouched by those qualities—affirming the Lord’s transcendence even while immanent in līlā.