Adhyaya 19
Kṛṣṇa Swallows the Forest Fire (Dāvāgni-līlā) and Restores the Herd
व्रजस्य गोपालबालाः क्रीडासक्ताः सन्तोऽनवधानात् गवां व्रजं मुञ्जारण्ये दूरं निन्युः। तृष्णया पीडिताः पशवो वातप्रेरितेन दावाग्निना च भीताः क्रोशन्ति; ततः बालाः पश्चात्तापेन खुरचिह्न-तृणभङ्गानुसारेण गवां अन्वेषणं कुर्वन्ति। गवः समागताः सन्ति, तदा दावाग्निः सर्वतः परिवृत्य तान् निरुपायान् करोति। गोपाः शरणागतिं कृत्वा कृष्णबलरामौ एकमेव शरणं याचन्ते, कृष्णस्य स्वजनरक्षणधर्मं स्मारयन्तः। कृष्णः ‘नेत्रे निमील्य मा भैष्ट’ इति आज्ञाप्य योगमायया महायोगबलात् मुखं विवृत्य दावाग्निं जग्रास। ते भाण्डीरवृक्षसमीपे सुरक्षिताः प्रबुद्धाः; केचित् तं देवं मन्यन्ते, सख्यभावस्य दिव्यबोधस्य च सङ्घर्षः प्रकटते। सायं कृष्णः वेणुं वादयन् ग्रामं प्रत्यागच्छति, गोपीविरहः परं व्रजभक्तिरसं प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्गावो दूरचारिणी: । स्वैरं चरन्त्यो विविशुस्तृणलोभेन गह्वरम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्गावो दूरचारिण्यः; स्वैरं चरन्त्यः तृणलोभेन गह्वरं विविशुः।
Verse 2
अजा गावो महिष्यश्च निर्विशन्त्यो वनाद् वनम् । ईषीकाटवीं निर्विविशु: क्रन्दन्त्यो दावतर्षिता: ॥ २ ॥
अजा गावो महिष्यश्च वनाद् वनं निर्विशन्त्यः; ईषीकाटवीं निर्विविशुः, दावातर्षिताः क्रन्दन्त्यः।
Verse 3
तेऽपश्यन्त: पशून् गोपा: कृष्णरामादयस्तदा । जातानुतापा न विदुर्विचिन्वन्तो गवां गतिम् ॥ ३ ॥
गवां पुरतः अदर्शनात् कृष्णरामादयः गोपाः सहसा जातानुतापा अभवन्। ते सर्वतः विचिन्वन्तोऽपि गवां गतिं न विदुः॥
Verse 4
तृणैस्तत्खुरदच्छिन्नैर्गोष्पदैरङ्कितैर्गवाम् । मार्गमन्वगमन् सर्वे नष्टाजीव्या विचेतस: ॥ ४ ॥
तृणैः खुरदन्तच्छिन्नैः गवां गोष्पदैरङ्कितैः च सर्वे मार्गमन्वगमन्। नष्टाजीव्याः ते विचेतसः आसन्॥
Verse 5
मुञ्जाटव्यां भ्रष्टमार्गं क्रन्दमानं स्वगोधनम् । सम्प्राप्य तृषिता: श्रान्तास्ततस्ते सन्न्यवर्तयन् ॥ ५ ॥
मुञ्जाटव्यां स्वगोधनं मार्गभ्रष्टं क्रन्दमानं सम्प्राप्य ते। तृषिताः श्रान्ताः सन्तः ततः तान् पुनर्मार्गे सन्न्यवर्तयन्॥
Verse 6
ता आहूता भगवता मेघगम्भीरया गिरा । स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदु: प्रहर्षिता: ॥ ६ ॥
भगवता मेघगम्भीरया गिरा ता आहूताः। स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा ताः प्रहर्षिताः प्रतिनेदुः॥
Verse 7
तत: समन्ताद्देवधूमकेतु- र्यदृच्छयाभूत् क्षयकृद् वनौकसाम् । समीरित: सारथिनोल्बणोल्मुकै- र्विलेलिहान: स्थिरजङ्गमान् महान् ॥ ७ ॥
ततः समन्तात् देवधूमकेतुः यदृच्छया अभूत्, वनौकसां क्षयकृत् महान्। समीरितः सारथिना इव उलबणोल्मुकैः स्थिरजङ्गमान् विलेलिहानः॥
Verse 8
तमापतन्तं परितो दवाग्निं गोपाश्च गाव: प्रसमीक्ष्य भीता: । ऊचुश्च कृष्णं सबलं प्रपन्ना यथा हरिं मृत्युभयार्दिता जना: ॥ ८ ॥
दवाग्निं सर्वतोऽपतन्तं दृष्ट्वा गोपाश्च गावश्च भीताः प्रसमीक्ष्य, सबलं कृष्णं शरणं प्रपन्ना ऊचुः—यथा मृत्युभयार्दिता जनाः हरिं शरणं यान्ति।
Verse 9
कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामोघविक्रम । दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस्त्रातुमर्हथ: ॥ ९ ॥
कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामोघविक्रम। दावाग्निना दह्यमानान् शरणागतान् अस्मान् त्रातुमर्हथः॥
Verse 10
नूनं त्वद्बान्धवा: कृष्ण न चार्हन्त्यवसादितुम् । वयं हि सर्वधर्मज्ञ त्वन्नाथास्त्वत्परायणा: ॥ १० ॥
नूनं त्वद्बान्धवाः कृष्ण न चार्हन्त्यवसादितुम्। वयं हि सर्वधर्मज्ञ त्वन्नाथाः त्वत्परायणाः॥
Verse 11
श्रीशुक उवाच वचो निशम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरि: । निमीलयत मा भैष्ट लोचनानीत्यभाषत ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच—बन्धूनां कृपणं वचो निशम्य भगवान् हरिः ‘निमीलयत, मा भैष्ट’ इति लोचनानि अभाषत॥
Verse 12
तथेति मीलिताक्षेषु भगवानग्निमुल्बणम् । पीत्वा मुखेन तान्कृच्छ्राद् योगाधीशो व्यमोचयत् ॥ १२ ॥
‘तथेति’ मीलिताक्षेषु, योगाधीशो भगवान् मुखेनोल्बणम् अग्निं पीत्वा तान् कृच्छ्रात् व्यमोचयत्॥
Verse 13
ततश्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनर्भाण्डीरमापिता: । निशम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाश्च मोचिता: ॥ १३ ॥
ततः तेऽक्षीणि उन्मील्य पुनर्भाण्डीरमापिताः । दावाग्नितो मोचिताः सन्तो विस्मिता आसन्, आत्मानं गाश्च सुरक्षितान् ददृशुः ॥ १३ ॥
Verse 14
कृष्णस्य योगवीर्यं तद् योगमायानुभावितम् । दावाग्नेरात्मन: क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ १४ ॥
कृष्णस्य योगवीर्यं तद् योगमायानुभावितम् । दावाग्नेरात्मनः क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ १४ ॥
Verse 15
गा: सन्निवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दन: । वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपैरभिष्टुत: ॥ १५ ॥
गाः सन्निवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दनः । वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपैरभिष्टुतः ॥ १५ ॥
Verse 16
गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥
गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥
Frequently Asked Questions
In shāstric reading, the instruction protects the intimacy of Vraja-bhāva: the boys are spared an overwhelming vision of aiśvarya that could disrupt their friendly mood (sakhya-rasa). It also functions pedagogically—surrender precedes deliverance. By obeying without argument, they embody śaraṇāgati (trust in the protector), after which the Lord removes the danger by His internal potency.
The dāvāgni is both literal līlā and symbolic condition: uncontrolled material danger arising “on all sides,” intensified by wind (impelling forces of guṇa and karma). The episode teaches poṣaṇa—Bhagavān personally preserves those who take refuge. The boys’ prayer frames the normative Bhāgavata stance: existential fear is resolved not by self-reliance but by turning to the āśraya, Kṛṣṇa.
Bhāṇḍīra is associated with a sacred landmark in Vraja known as the Bhāṇḍīra-vṛkṣa, a central pastoral setting for Kṛṣṇa’s cowherding līlās. In this chapter, the return to the Bhāṇḍīra tree underscores Kṛṣṇa’s sovereign control over space and circumstance: after the crisis, He restores the devotees to a familiar refuge, reinforcing the theme that the Lord governs nature while preserving the normalcy of loving village life.
Their sakhya intimacy is periodically punctuated by glimpses of aiśvarya. Seeing an act beyond ordinary human capacity, they infer ‘devahood’ as the closest category available within their social imagination. Yet the Bhāgavata’s intent is deeper: Kṛṣṇa is not a deva among many but Svayaṁ Bhagavān, whose yogamāyā allows devotees to relate to Him in friendship even while He displays cosmic mastery when protection is required.