Adhyaya 14

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु- लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥

श्रीब्रह्मोवाच—नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय। वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणुलक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय॥

Verse 2

अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि । नेशे महि त्ववसितुं मनसान्तरेण साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूते: ॥ २ ॥

देव, अस्यापि वपुषो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कश्चित्। नेशे मनसान्तरेणापि त्ववसितुं साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूतेः॥

Verse 3

ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्‌मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥

ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम्। स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभिर्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम्॥

Verse 4

श्रेय:सृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥

श्रेयःसृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये। तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम्॥

Verse 5

पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन- स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥

पुरा इह भूमन् बहवोऽपि योगिनः त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया। श्रवणकीर्तनादिभिः कथोपनीतया भक्त्यैव विबुध्य तेऽच्युत परां गतिमञ्जसा प्रपेदिरे॥

Verse 6

तथापि भूमन्महिमागुणस्य ते विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभि: । अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥

तथापि भूमन् ते महिमागुणस्य विबोद्धुमर्हन्त्यमलान्तरात्मभिः। अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा॥

Verse 7

गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य । कालेन यैर्वा विमिता: सुकल्पै- र्भूपांशव: खे मिहिका द्युभास: ॥ ७ ॥

गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य। कालेन यैर्वा विमिताः सुकल्पैर्भूपांशवः खे मिहिका द्युभासः॥

Verse 8

तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥

तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम्। हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक्॥

Verse 9

पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि । मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥

पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि। मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ॥

Verse 10

अत: क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिन: । अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥

अतः क्षमस्वाच्युत मेऽपराधान्; रजोभवोऽहं त्वद्भिन्न ईशोऽस्मीति मन्ये। अज्ञानान्धतमसा मम चक्षुषी नष्टे; नाथ, दासोऽहमिति मां दयनीयम्।

Verse 11

क्‍वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू- संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकाय: । क्‍वेद‍ृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या- वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥

क्वाहं स्वहस्तसप्तवितस्तिमात्रः क्षुद्रजीवः, तमोमहदहङ्कारखवाय्वग्निवार्भूभिः संवेष्टिताण्डघटे बद्धः। क्व च ते महिमा—त्वद्रोमविवरेषु धूलिकणवत् अनन्ताण्डपराणवो गच्छन्ति।

Verse 12

उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयो: किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे । किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं तवास्ति कुक्षे: कियदप्यनन्त: ॥ १२ ॥

अधोक्षज, मातुः कुक्षौ स्थितो बालः पादैः उत्क्षेपणं करोति चेत् किं सा रोषं गृह्णाति? तथा अस्ति-नास्ति इति वादिभिः व्यपदिष्टं यत्किञ्चिदपि, तव कुक्षेः बहिः किमस्ति—अनन्त, कियत् वा?

Verse 13

जगत् त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे नारायणस्योदरनाभिनालात् । विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ्‍‍‍‍न वै मृषा किन्‍त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥

त्रैलोक्यं प्रलये जलनिधौ निमग्ने, नारायणोऽंशः सलिले शयीत; तस्योदरनाभिनालात् पद्मं निर्गत्य तत्राजो ब्रह्मा जायते—इति वाक्यं न मृषा। तस्मात् ईश्वर, अहं त्वत्तो न विनिर्गतोऽस्मि किम्?

Verse 14

नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना- मात्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी । नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना- त्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥

नारायणस्त्वं खलु सर्वदेहिनामात्मा, अस्याधीशः, अखिललोकसाक्षी च। नारायणोऽपि तव अङ्गं—नरभूजलायनात् इति नाम; तच्च सत्यं, न तवैव मायाकृतम्।

Verse 15

तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपु: किं मे न द‍ृष्टं भगवंस्तदैव । किं वा सुद‍ृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥

यदि तव सज्जगद्वपुः जलस्थं तदा भगवन् मया अन्वेष्यमाणेन किमर्थं न दृष्टम्? हृदि च सम्यग् न ध्यातोऽपि कथं त्वं तत्क्षणमेव पुनः स्वयम् अदर्शयः?

Verse 16

अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहि: स्फुटस्य । कृत्‍स्‍नस्य चान्तर्जठरे जनन्या मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥

अत्रैव मायाधमनावतारे त्वं मायायाः परमेश्वरत्वं दर्शितवान्। बहिः स्फुटोऽयं प्रपञ्चोऽपि तवोदरान्तर्जठरे स्थित इति, जनन्यै यशोदायै कुक्षौ जगत् प्रदर्श्य ते मायात्वं प्रकटीकृतम्।

Verse 17

यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा । तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥

यथा तव कुक्षौ इदं सर्वं त्वया सह सात्मं प्रकाशितं तथा एवेदानीं बहिः समरूपेण प्रकटितम्। त्वदचिन्त्यशक्तिव्यवस्थां विना एतत् कथं सम्भवेत्?

Verse 18

अद्यैव त्वद‍ृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित- मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्सा: समस्ता अपि । तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलै: साकं मयोपासिता- स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥

अद्य त्वदृते मम किमिदं न दर्शितम्? एक एव प्रथमं त्वं, ततः व्रजसुहृद्वत्सरूपेण समस्तः; ततः तावन्त एव चतुर्भुजविष्णुरूपाः सर्वैर्मया चोपासिताः; ततः तावन्त्येव पूर्णानि जगन्ति; अन्ते त्वं पुनरमितं ब्रह्माद्वयं स्वस्वरूपेण शिष्यसे।

Verse 19

अजानतां त्वत्पदवीमनात्म- न्यात्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । सृष्टाविवाहं जगतो विधान इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्र: ॥ १९ ॥

त्वत्पदवीं न जानताम् अनात्मन्यात्मात्मना त्वं मायां वितत्य भासि। सृष्टौ विधातृवद् (ब्रह्मरूपेण), स्थितौ स्वयम् विष्णुरूपेण, संहारे च त्रिनेत्रशिवरूपेण त्वमेव इव दृश्यसे।

Verse 20

सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु याद:स्वपि तेऽजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो विधात: सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥

हे प्रभो विधातः! त्वम् अजनः सन् अपि सुरेषु ऋषिषु नृषु तिर्यक्षु यादःस्वपि जन्म गृह्णासि—असतां दुर्मदनिग्रहाय, सतां भक्तानां सदनुग्रहाय च।

Verse 21

को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् । क्‍व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन्क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥

हे भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वर! त्रिलोक्यां भवतः क्रीडाः प्रवर्तन्ते; क्व वा कथं वा कति वा कदा इति योगमायां विस्तारयन् कः वेत्ति?

Verse 22

तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदु:खदु:खम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥

तस्मादिदं जगदशेषम् असत्स्वरूपं स्वप्नाभम् अस्तधिषणं पुरुदुःखदुःखम्; त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति।

Verse 23

एकस्त्वमात्मा पुरुष: पुराण: सत्य: स्वयंज्योतिरनन्त आद्य: । नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जन: पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृत: ॥ २३ ॥

एकस्त्वम् आत्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः; नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जनः पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृतः।

Verse 24

एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥

एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानम् आत्मात्मतया विचक्षते; गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम्।

Verse 25

आत्मानमेवात्मतयाविजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥

यः रज्जुं सर्प इति मन्यते स भयम् आप्नोति; रज्जुत्वज्ञानात् तद्भयं निवर्तते। एवं त्वाम् आत्मानम् एव सर्वात्मतया न विजानतां तेनैव निखिलः प्रपञ्चो मायिकः प्रपञ्चितः; त्वज्ज्ञानात् पुनः स एव प्रलीयते, रज्ज्वामहेर्भोगभवाभववत्॥

Verse 26

अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् । अजस्रचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥

भवबन्धमोक्षौ अज्ञानसंज्ञौ द्वौ एव; ऋतज्ञभावात् नान्यौ स्तः। केवले परे अजस्रचित्यात्मनि विचार्यमाणे, तौ न विद्येते—सूर्यदृष्ट्या तरणाविवाहनीव॥

Verse 27

त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥

त्वाम् आत्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च, आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य—अहो अज्ञजनताज्ञता॥

Verse 28

अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्त: । असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्त: ॥ २८ ॥

अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव हि अतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्तः। असन्तमपि अन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्तः॥

Verse 29

अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥

अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय-प्रसादलेशानुगृहीत एव हि। जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन्॥

Verse 30

तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥

तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥

Verse 31

अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्य: स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा: ॥ ३१ ॥

अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्य: स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा: ॥

Verse 32

अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥

अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥

Verse 33

एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागा: । एतद्‌धृषीकचषकैरसकृत् पिबाम: शर्वादयोऽङ्‌घ्य्रुदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥

एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागा: । एतद्‌धृषीकचषकैरसकृत् पिबाम: शर्वादयोऽङ्‌घ्य्रुदजमध्वमृतासवं ते ॥

Verse 34

तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्‍‍घ्रिरजोऽभिषेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरज: श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥

तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्‍‍घ्रिरजोऽभिषेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरज: श्रुतिमृग्यमेव ॥

Verse 35

एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न- श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति । सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥

एषां व्रजवासिनां प्रति भवान् सर्वफलप्रदः; त्वदन्यत् फलं कुत्र लभ्येत इति मे चेतो मुह्यति। पूतनापि सद्वेषादिव सपरिवारं त्वामेव प्राप्ता; अतः ये व्रजभक्ता गृहधनसुहृत्प्रियदेहात्मतनयप्राणहृदयादीनि सर्वाणि त्वत्कृते समर्पयन्ति, तेषां किं शेषं दातुं भवेत्॥

Verse 36

तावद् रागादय: स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जना: ॥ ३६ ॥

यावत् कृष्ण न ते जना भवन्ति, तावत् रागादयः स्तेनाः; तावत् गृहमेव कारागृहम्; तावच्च मोहः पादयोर्निगड इव भवति॥

Verse 37

प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥

निष्प्रपञ्चोऽपि प्रभो, भूतले प्रपञ्चं विडम्बयसि; प्रपन्नजनानन्दसन्दोहं नानाविधं प्रथितुं॥

Verse 38

जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचर: ॥ ३८ ॥

ये केचित् ‘कृष्णं सर्वं जानामि’ इति वदन्ति, ते जानन्तु; बहूक्त्या किं? मम तु प्रभो, तव वैभवं मनसो वपुषो वाचश्च गोचरातीतम्—एतावदेव वदामि॥

Verse 39

अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वद‍ृक् । त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥

अनुजानीहि मां कृष्ण; त्वं सर्वं वेत्सि सर्वदृक्। त्वमेव जगतां नाथः; जगदेतत् तव अर्पितम्॥

Verse 40

श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन् क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् । उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु- गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन्नमस्ते ॥ ४० ॥

हे श्रीकृष्ण! वृष्णिकुलपुष्करस्य हर्षदायिन्, क्ष्मा-निर्जर-द्विज-पशु-उदधीन् वर्धयन्; उद्धर्मशार्वरं हरन्, क्षितिराक्षसान् प्रतिहन्ता; यावद् जगद् अस्ति यावच्च सूर्यः प्रकाशते तावद् अहं भगवन् नमस्ते।

Verse 41

श्रीशुक उवाच इत्यभिष्टूय भूमानं त्रि: परिक्रम्य पादयो: । नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥

श्रीशुक उवाच—एवं स्तुत्वा भूमानं त्रिः परिक्रम्य पादयोः प्रणम्य, जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत।

Verse 42

ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् । वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥

ततो भगवान् स्वभुवम् अनुज्ञाप्य, प्रागवस्थितान् वत्सान् पुलिनम् आनिन्ये, यथापूर्वं स्वसखं स्वकं च।

Verse 43

एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मन: । कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भका: ॥ ४३ ॥

एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मनः। कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भकाः॥

Verse 44

किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतस: । यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥

किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतसः। यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम्॥

Verse 45

ऊचुश्च सुहृद: कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । नैकोऽप्यभोजि कवल एहीत: साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥

गोपबालाः सुहृदः कृष्णं ऊचुः—स्वागतं तेऽतिरंहसा; त्वद्वियोगे नैकोऽपि कवलोऽभोजि। एही साधु, अविचलितचित्तो भुज्यताम्॥

Verse 46

ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकै: । दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥

ततः हसन् हृषीकेशः सहार्भकैः सहाभ्यवहृत्य भुक्त्वा, वनाद् व्रजं प्रत्यावर्तन् अघासुरस्य मृतस्य चर्माजगरं तान् दर्शयामास॥

Verse 47

बर्हप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्ग: प्रोद्दामवेणुदलश‍ृङ्गरवोत्सवाढ्य: । वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्ति- र्गोपीद‍ृगुत्सवद‍ृशि: प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥

बर्हप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्गः प्रोद्दामवेणुदलशृङ्गरवोत्सवाढ्यः। वत्सान् गृणन् अनुगगीतपवित्रकीर्तिः गोपीदृगुत्सवदृशिः प्रविवेश गोष्ठम्॥

Verse 48

अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला व्रजे जगु: ॥ ४८ ॥

अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना हतः, अविता वयं चास्मादिति बाला व्रजे जगुः॥

Verse 49

श्रीराजोवाच ब्रह्मन् परोद्भ‍वे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भ‍वेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥

श्रीराजोवाच—ब्रह्मन्, परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत्, योऽभूतपूर्वः स्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि? तत् कथ्यताम्॥

Verse 50

श्रीशुक उवाच सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभ: । इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥

श्रीशुक उवाच—नृप, सर्वेषां भूतानां स्वात्मैव नितरां वल्लभः। अपत्य-वित्तादीनां तु वल्लभता स्वात्मप्रियत्वहेतुकैव॥५०॥

Verse 51

तद् राजेन्द्र यथा स्नेह: स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥

तस्मात् राजेन्द्र, देहिनां स्वस्वकात्मनि यथा स्नेहः, तथा ममतावलम्बि-पुत्र-वित्त-गृहादिषु न भवति॥५१॥

Verse 52

देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । यथा देह: प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥

देहात्मवादिनां पुंसामपि, राजन्यसत्तम, यथा देहः प्रियतमः, तथा तदनु ये पदार्थाः ते न प्रियाः॥५२॥

Verse 53

देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रिय: । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥

देहोऽपि ममताभाक् चेत्, तर्हि नात्मवत् प्रियः। यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी॥५३॥

Verse 54

तस्मात् प्रियतम: स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥

तस्मात् स्वात्मा प्रियतमः सर्वेषामपि देहिनाम्। तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम्॥५४॥

Verse 55

कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥

कृष्णमेव त्वं अवेहि—सर्वजीवानाम् आद्य आत्मा स एव। जगद्धिताय स्वया अन्तरङ्गमायाशक्त्या देहीव साधारणमानुष इवात्र प्रकाशते॥

Verse 56

वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्‍नु चरिष्णु च । भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥

य इह कृष्णं यथावत् जानन्ति, ते स्थावरं जङ्गमं च सर्वं भगवद्रूपमेव पश्यन्ति; कृष्णात् पृथग् वस्तु किञ्चन न मन्यन्ते॥

Verse 57

सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थित: । तस्यापि भगवान् कृष्ण: किमतद् वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥

सर्ववस्तूनां भावार्थः स्थितो यः, तस्यापि कारणं भगवान् कृष्ण एव। तस्मात् तस्मात् पृथग् किम् अतद् वस्तु रूप्यताम्?

Verse 58

समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारे: । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥

ये मुरारेः पुण्ययशसो महत्पदं पदपल्लवप्लवं समाश्रिताः, तेषां भवाम्बुधिर्वत्सपदं भवति; परं पदं वैकुण्ठं गन्तव्यं, न तेषां पदे पदे विपदः॥

Verse 59

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । तत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥

यत् त्वया पृष्टोऽहमिह, तत् सर्वं ते मया आख्यातम्। हरिणा कौमारे कृतं यत्, तत् पौगण्डे परिकीर्तितम्॥

Verse 60

एतत् सुहृद्भ‍िश्चरितं मुरारे- रघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं श‍ृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥

यः कश्चन नरः मुरारेः सुहृद्भिः सह कृतं चरितम्—अघासुरवधं शाद्वलजेमनं च, अजोः व्यक्तेतररूपप्रादुर्भावं ब्रह्मणः स्तुतिं च—श्रृण्वन् गृणन् वा, स सर्वान् आध्यात्मिकान् अभिलषितान् अर्थान् अवाप्नोति।

Verse 61

एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्‍प्लवनादिभि: ॥ ६१ ॥

एवं तौ व्रजे कौमारैः विहारैः कौमारं जहतुः—निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः बहुभिः क्रीडाविशेषैश्च।