Adhyaya 11
Gokula’s Wonder, Kṛṣṇa’s Bhakta-vaśyatā, the Move to Vṛndāvana, and the Slaying of Vatsāsura and Bakāsura
यमलार्जुनयोः पतनं नलकूबरमणिग्रीवयोर्मोक्षश्च पूर्ववृत्तान्तानन्तरं गोपव्रजः तत्र धावति; कारणं न ज्ञायते। बालका वदन्ति—उलूखलेन बद्धोऽपि कृष्णः तद् वृक्षयोर्मध्ये कर्षित्वा पातयामास; किन्तु नन्दादयः वात्सल्यवशात् तस्य अतिमानुषीं शक्तिं ग्रहीतुं न शक्नुवन्ति। नन्दः कृष्णं मोचयति। ततः व्रजस्य नित्यस्नेहलीला—गोप्यः तं नृत्याय, वस्तूनि आनयितुं च प्रलोभयन्ति; भक्तवश्यता प्रकाशते, यतो भगवान् प्रेम्णा वशीभवति। फलविक्रेत्री धान्यैः विनिमयेन अनुगृहीता, तस्याः पुटकः रत्नैः पूर्णो भवति। उपद्रवेषु पुनः पुनः जातेषु उपनन्दः बालरक्षणार्थं गोकुलात् वृन्दावनं गमनं मन्त्रयति; शकटैः सह व्रजः कृष्णकथागानपूर्वकं प्रयाति। वृन्दावने कृष्णबलरामौ वत्सपालनं क्रीडाश्च आरभेते। ततः दैत्योपद्रवौ—वत्सासुरं कृष्णः निहन्ति, अनन्तरं बकासुरं च; सर्वे सुरक्षिताः। एतेन गर्गमुनिवाक्यानि सत्यानीति वृद्धानां निश्चयः दृढीभवति, परं परं व्रजविलास-रहस्यप्रकाशनस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोपा नन्दादय: श्रुत्वा द्रुमयो: पततोरवम् । तत्राजग्मु: कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किता: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कुरुश्रेष्ठ परीक्षित्! द्रुमयोः पततोः घोरं रवम् आकर्ण्य, नन्दादयः गोपाः निर्घातभयशङ्किताः तत्राजग्मुः॥
Verse 2
भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ । बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २ ॥
तत्र भूम्यां निपतितौ यमलार्जुनौ ददृशुः; पतनस्य कारणं लक्ष्यं न लब्ध्वा ते मोहं जग्मुः॥
Verse 3
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातरा: ॥ ३ ॥
दाम्ना बद्धं बालकम् उलूखलं विकर्षन्तं दृष्ट्वा गोपाः कातराः—“कस्येदं? कुत आश्चर्यम्? किमुत्पातः?” इति चिन्तयामासुः॥
Verse 4
बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् । विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥
बालाः ऊचुः—“अनेनैव” इति; तिर्यग्गतमुलूखलं मध्यगेन विकर्षता, तौ तरू अपि पपाततुः; ततः सुन्दरौ पुरुषौ निर्गतौ—वयं स्वचक्षुषा ददृशिम॥
Verse 5
न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् । बालस्योत्पाटनं तर्वो: केचित्सन्दिग्धचेतस: ॥ ५ ॥
ते न तदुक्तं जगृहुḥ—“न घटते” इति; बालस्य तर्वोरुत्पाटनं केचित् सन्दिग्धचेतसः, “नारायणसमोऽयम्” इति स्मृत्वा सम्भावयामासुः॥
Verse 6
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् । विलोक्य नन्द: प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ ६ ॥
दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् उलूखलं विकर्षन्तं विलोक्य नन्दः प्रहसद्वदनो बन्धनाद् विमुमोच ह॥
Verse 7
गोपीभि: स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान्बालवत्क्वचित् । उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥
गोपीभिः स्तोभितो भगवान् क्वचिद् बालवत् नृत्यति, क्वचिन्मुग्धः तद्वशो दारुयन्त्रवत् उद्गायति।
Verse 8
बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्त: पीठकोन्मानपादुकम् । बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥
क्वचिदाज्ञप्तो भगवान् पीठकं मानपादुकं वा वहितुमिच्छति; क्वचिद् तु तान्युत्थापयितुमशक्त इव स्पृशन् तिष्ठति, स्वजनप्रीत्यर्थं बाहुक्षेपं च करोति।
Verse 9
दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् । व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितै: ॥ ९ ॥
आत्मनो भृत्यवश्यतां विदां लोके दर्शयन् भगवान् बालचेष्टितैः व्रजस्य वै हर्षम् उवाह।
Verse 10
क्रीणीहि भो: फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युत: । फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रद: ॥ १० ॥
“क्रीणीहि भोः फलानि” इति श्रुत्वा अच्युतः सत्वरं धान्यमादाय फलार्थीव ययौ, स एव सर्वफलप्रदः।
Verse 11
फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यकरद्वयम् । फलैरपूरयद् रत्नै: फलभाण्डमपूरि च ॥ ११ ॥
सत्वरं यान्तं तस्य धान्यं करद्वयाच्च्युतम्; सा फलविक्रयिणी तस्य करौ फलैः अपूरयत्, तस्याः फलभाण्डं च रत्नसुवर्णैः अपूरि।
Verse 12
सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् । रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम् ॥ १२ ॥
यमलार्जुनभङ्गानन्तरं सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनं च दृष्ट्वा रोहिणीदेवी बालकैः सह भृशं क्रीडन्तं रामं चाह्वयामास।
Verse 13
नोपेयातां यदाहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ । यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम् ॥ १३ ॥
क्रीडासङ्गेन तौ पुत्रकौ यदाहूतौ नोपेयाताम्; ततो रोहिणी पुत्रवत्सला यशोदां प्रेषयामास तौ पुनराह्वयितुम्।
Verse 14
क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् । यशोदाजोहवीत्कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी ॥ १४ ॥
अतिवेलं बालकैः सह क्रीडन्तं सहाग्रजं सुतं दृष्ट्वा यशोदा पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी कृष्णं जोहवीत्।
Verse 15
कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब । अलं विहारै: क्षुत्क्षान्त: क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५ ॥
यशोदोवाच—कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब। अलं विहारैः; क्षुत्क्षान्तः क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक॥
Verse 16
हे रामागच्छ ताताशु सानुज: कुलनन्दन । प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान्भोक्तुमर्हति ॥ १६ ॥
हे राम आगच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन। प्रातरेव कृताहारः; तद् भवान् भोक्तुमर्हति॥
Verse 17
प्रतीक्षतेत्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिप: । एह्यावयो: प्रियं धेहि स्वगृहान्यात बालका: ॥ १७ ॥
प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः । एह्यावयोः प्रियं धेहि स्वगृहान् यात बालकाः ॥
Verse 18
धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह । जन्मर्क्षं तेऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गा: शुचि: ॥ १८ ॥
धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह । जन्मर्क्षं तेऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः ॥
Verse 19
पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान्स्वलङ्कृतान् । त्वं च स्नात: कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृत: ॥ १९ ॥
पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान् स्वलङ्कृतान् । त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः ॥
Verse 20
इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप । हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥ २० ॥
इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप । हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥
Verse 21
श्रीशुक उवाच गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने । नन्दादय: समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने । नन्दादयः समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥
Verse 22
तत्रोपानन्दनामाह गोपो ज्ञानवयोऽधिक: । देशकालार्थतत्त्वज्ञ: प्रियकृद् रामकृष्णयो: ॥ २२ ॥
तत्र गोपजनसमूहे ज्ञानवयोऽधिकः देशकालार्थतत्त्वज्ञः रामकृष्णयोः प्रियकृद् उपानन्दनाम गोपः हिताय वाक्यमब्रवीत्।
Verse 23
उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभि: । आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतव: ॥ २३ ॥
इतोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभिरुत्थातव्यम्; अत्र हि बालानां नाशहेतवो महोत्पाता आयान्ति।
Verse 24
मुक्त: कथञ्चिद्राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ । हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ २४ ॥
बालघ्न्या राक्षस्या पूतनाया हस्तेभ्यः स बालकः कथञ्चिद् हरेरनुग्रहात् मुक्तः; पुनश्च हरेरनुग्रहात् शकटं बालकस्योपरि नापतत्।
Verse 25
चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तत्र परित्रात: सुरेश्वरै: ॥ २५ ॥
पुनश्च चक्रवातरूपेण दैत्येन त्रिणावर्तेनायं वियत् विपदं नीतः; स तु शिलायां पतितः, तत्रापि सुरेश्वरैः परित्रातो बालकः।
Verse 26
यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालक: । असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६ ॥
यदपि द्रुमयोः पतने बालकाः तयोः मध्येऽन्तरं प्राप्यापि न म्रियेरन्, तदप्यच्युतस्य रक्षणमेव।
Verse 27
यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदित: । तावद्बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगा: ॥ २७ ॥
एते सर्वेऽप्युपद्रवा अज्ञातासुरकृताः स्युः। यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदितः, तावद्बालानुपादाय सानुगाः अन्यत्र यास्यामः॥
Verse 28
वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् । गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥
नन्देश्वरमहावनयोर्मध्ये वृन्दावनं नाम वनं, पशव्यं नवकाननम्। गोपगोपीगवां सेव्यं, पुण्याद्रितृणवीरुधैः समृद्धम्॥
Verse 29
तत्तत्राद्यैव यास्याम: शकटान् युङ्त मा चिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९ ॥
तस्मादद्यैव गच्छामः; शकटान् युङ्त, मा चिरम्। गोधनानि अग्रतो यान्तु, यदि भवतां रोचते॥
Verse 30
तच्छ्रुत्वैकधियो गोपा: साधु साध्विति वादिन: । व्रजान्स्वान्स्वान्समायुज्य ययू रूढपरिच्छदा: ॥ ३० ॥
तच्छ्रुत्वैकधियो गोपाः ‘साधु साधु’ इति वादिनः। स्वान् स्वान् व्रजान् समायुज्य, रूढपरिच्छदा ययुः वृन्दावनम्॥
Verse 31
वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥
वृद्धान् बालान् स्त्रियश्च राजन् सर्वोपकरणानि च अनःसु आरोप्य गोपालाः यत्ताः आत्तशरासनाḥ। गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः, तूर्यघोषेण महता सहपुरोहिताः ययुः॥
Verse 32
वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥
वृद्धान् बालान् स्त्रियश्च राजन् सर्वोपकरणानि च । अनःस्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः । तूर्यघोषेण महता ययुः सहपुरोहिताः ॥
Verse 33
गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकुङ्कुमकान्तय: । कृष्णलीला जगु: प्रीत्या निष्ककण्ठ्य: सुवासस: ॥ ३३ ॥
गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकुङ्कुमकान्तयः । कृष्णलीला जगुः प्रीत्या निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ॥
Verse 34
तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते । रेजतु: कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ ३४ ॥
तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते । रेजतु: कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥
Verse 35
वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ ३५ ॥
वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥
Verse 36
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥ ३६ ॥
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥
Verse 37
एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितै: । कलवाक्यै: स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतु: ॥ ३७ ॥
एवं व्रजवासिनां प्रीतिं बालचेष्टितैः कलवाक्यैश्च यच्छन्तौ कृष्णबलरामौ कालेन वत्सपालौ बभूवतुः।
Verse 38
अविदूरे व्रजभुव: सह गोपालदारकै: । चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदौ ॥ ३८ ॥
अविदूरे व्रजभुवः सह गोपालदारकैः नानाक्रीडापरिच्छदौ कृष्णबलरामौ वत्सान् चारयामासतुः।
Verse 39
क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्वचित् । क्वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
क्वचिद्वेणुं वादयतः, क्वचिद् क्षेपणैः फलार्थं रज्ज्वादीन् क्षिपतः, क्वचित् पाषाणान्; क्वचित् किङ्किणीभिः पादैः बिल्वामलकीफलैः कन्दुकक्रीडां कुर्वतः। क्वचित् कम्बलैः कृतगोवृषौ भूत्वा वृषायमाणौ नर्दन्तौ परस्परं युयुधाते; क्वचिद् जन्तूनां रुतैरनुकृत्य प्राकृतौ बालाविव चेरतुः।
Verse 40
क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्वचित् । क्वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
क्वचिद्वेणुं वादयतः, क्वचिद् क्षेपणैः फलार्थं रज्ज्वादीन् क्षिपतः, क्वचित् पाषाणान्; क्वचित् किङ्किणीभिः पादैः बिल्वामलकीफलैः कन्दुकक्रीडां कुर्वतः। क्वचित् कम्बलैः कृतगोवृषौ भूत्वा वृषायमाणौ नर्दन्तौ परस्परं युयुधाते; क्वचिद् जन्तूनां रुतैरनुकृत्य प्राकृतौ बालाविव चेरतुः।
Verse 41
कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांश्चारयतो: स्वकै: । वयस्यै: कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत् ॥ ४१ ॥
कदाचिद् यमुनातीरे स्वकैर्वयस्यैः सह वत्सान् चारयतोः कृष्णबलयोः जिघांसुर्दैत्य आगमत्।
Verse 42
तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरि: । दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ ४२ ॥
तं दैत्यं वत्सरूपिणं वत्सयूथमध्ये प्रविष्टं दृष्ट्वा भगवान् हरिः बलदेवाय सूचयामास—“अयमपि दैत्यः” इति। ततः तस्याभिप्रायमिव न जानन्निव शनैर्मुग्ध इव तं प्रत्युपससर्प॥
Verse 43
गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युत: । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद्गतजीवितम् । स कपित्थैर्महाकाय: पात्यमानै: पपात ह ॥ ४३ ॥
अच्युतः तं दैत्यं अपरपादाभ्यां सह लाङ्गूलेन गृहीत्वा बलात् भ्रामयित्वा कपित्थवृक्षस्याग्रे प्राहिणोत्। तदा स दैत्यः गतजीवितः, महाकायः, कपित्थैः सह पतद्भिः सहसा भूमौ पपात॥
Verse 44
तं वीक्ष्य विस्मिता बाला: शशंसु: साधु साध्विति । देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवु: पुष्पवर्षिण: ॥ ४४ ॥
तं दैत्यं मृतं दृष्ट्वा बाला विस्मिता ऊचुः—“साधु साधु” इति। देवा अपि परिसन्तुष्टाः पुष्पवर्षं चक्रुः, भगवति परमेश्वरे॥
Verse 45
तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ । सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतु: ॥ ४५ ॥
दैत्यवधादनन्तरं कृष्णबलरामौ प्रातःप्रातराशं कृत्वा गोवत्सान् चारयन्तौ यत्र तत्र विचेरतुः। सर्वलोकैकपालकौ सन्तौ अपि वत्सपालकौ इव बभूवतुः॥
Verse 46
स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ ४६ ॥
एकदा सर्वे बाला: स्वस्वं वत्सकुलं गृहीत्वा पाययितुमिच्छन्तः जलाशयस्य समीपं जग्मुः। वत्सान् पाययित्वा ते तत्रैव जलं पपुः॥
Verse 47
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरे: शृङ्गमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥
ते तत्र ददृशुर्बाला महाकायं महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुरवज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्गमिव च्युतम् ॥
Verse 48
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८ ॥
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥
Verse 49
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भका: । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतस: ॥ ४९ ॥
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥
Verse 50
तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरो: । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक- स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ५० ॥
तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक-स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥
Verse 51
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो- र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पति: । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥ ५१ ॥
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयोर्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥
Verse 52
तदा बकारिं सुरलोकवासिन: समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभि: । समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै- स्तद् वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥
तदा बकारिं सुरलोकवासिन: समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभि: । समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै- स्तद् वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥
Verse 53
मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका रामादय: प्राणमिवेन्द्रियो गण: । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृता: प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगु: ॥ ५३ ॥
मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका रामादय: प्राणमिवेन्द्रियो गण: । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृता: प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगु: ॥ ५३ ॥
Verse 54
श्रुत्वा तद्विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृता: । प्रेत्यागतमिवोत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणा: ॥ ५४ ॥
श्रुत्वा तद्विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृता: । प्रेत्यागतमिवोत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणा: ॥ ५४ ॥
Verse 55
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥
Verse 56
अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शना: । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥
अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शना: । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥
Verse 57
अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्या: सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥ ५७ ॥
अहो ब्रह्मविदां वाचो न कदाचिद् अनृताः स्युः। गर्गो यदाह भगवान् तदेव अद्य यथावत् अनुभूयते॥
Verse 58
इति नन्दादयो गोपा: कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥
इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा। कुर्वन्तो रममाणाश्च न अविन्दन् भववेदनाम्॥
Verse 59
एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभि: ॥ ५९ ॥
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे। निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः॥
Frequently Asked Questions
The text emphasizes intense vātsalya: parental affection reframes perception. Although the evidence is visible, Nanda and the elders relate to Kṛṣṇa primarily as their dependent child, not as Īśvara. This is central to Vraja theology—Kṛṣṇa’s aiśvarya is covered by yogamāyā so that love remains unimpeded. Their doubt is not ignorance alone; it is a bhakti-privilege where intimacy overrides awe.
Kṛṣṇa approaches with simple grains—an offering of a child with no calculative intent—yet the vendor responds generously, and her basket becomes filled with jewels and gold. In bhakti hermeneutics, the lesson is that Bhagavān reciprocates (ye yathā māṁ prapadyante) disproportionately to the devotee’s sincerity, not the material value of the gift. The episode also models dāna (charity), hospitality, and the sanctification of ordinary exchange through devotion.
Upananda, described as mature in age, knowledge, and practical discernment (deśa-kāla-pātra), advises relocation. His reasoning is dhārmic and protective: repeated lethal disturbances suggest an ongoing demonic campaign targeting Rāma and Kṛṣṇa; therefore, the community should act responsibly (rakṣaṇa-dharma) by moving to a safer, more resource-rich place—Vṛndāvana—without waiting for further calamity.
Vatsāsura infiltrates as a calf among calves—deception within innocence. Kṛṣṇa identifies him, approaches without alarm, seizes him by the hind legs and tail, whirls him, and throws him atop a tree, killing him. The significance is twofold: (1) Bhagavān’s omniscience pierces disguise, protecting the vulnerable; (2) spiritually, anartha often enters subtly within “ordinary” life, and divine guidance (and discernment) is required to expose and remove it.
Bakāsura is linked with Kaṁsa and represents violent disruption of Vraja’s pastoral dharma. His defeat restores cosmic order (devatā-prīti) and demonstrates that Kṛṣṇa’s Vraja-līlā, though intimate and local, has universal implications. The demigods’ flower-shower and drums signify divine approval: the Supreme is acting within human-like play while simultaneously maintaining the moral and cosmic balance.