Adhyaya 10
The Deliverance of Nalakūvara and Maṇigrīva (Yamala-Arjuna Līlā Prelude and Culmination)
परीक्षित्प्रश्नप्रेरितः शुकदेवः कथयति—कैलाससमीपे मन्दाकिनीतटे उद्याने कुबेरपुत्रौ नलकूबरमणिग्रीवौ वारुणीमदमत्तौ दिव्यसमृद्ध्या मोहितौ, नारदं दृष्ट्वापि निर्लज्जं नग्नौ तस्थतुः; सेविकास्तु लज्जया संवृताः। दयापरः नारदः धनजन्यं मोहं—अहङ्कारं दारुण्यं विषयदास्यं—निदानं कृत्वा शमनार्थं शापं ददौ: यमलार्जुनवृक्षौ भविष्यतः, पतनस्मृतिं धारयिष्यतः, शतं दिव्यवर्षाणि स्थित्वा भगवद्दर्शनं भक्तिं च प्राप्स्यतः। अनन्तरं दामोदरलीलायां उलूखलेन बद्धो बालकृष्णः तयोर्मध्ये सरन् उलूखलं मध्ये बद्धं कृत्वा बलात् आकृष्य वृक्षौ उन्मूलयामास। ततः तौ देवौ प्रादुर्भूय गम्भीरस्तुतिभिः कृष्णस्य परत्वं प्रकाशयन्तौ, साधुसङ्गस्य मोक्षदायित्वं श्रुत्वा भगवता आश्वस्तौ, भक्तिनिष्ठौ स्वधाम ययातुः; एवं व्रजलीलासु माधुर्यपरत्वयोः प्रकाशः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच कथ्यतां भगवन्नेतत्तयो: शापस्य कारणम् । यत्तद् विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस्तम: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—कथ्यतां भगवन् एतत् तयोः शापस्य कारणम्; यत् विगर्हितं कर्म येन देवर्षेस्तमः॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ; कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ; स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतुः पुष्पिते वने॥
Verse 3
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ; कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ; स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतुः पुष्पिते वने॥
Verse 4
अन्त: प्रविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि । चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभि: ॥ ४ ॥
अन्तः प्रविश्य गङ्गायाम् अम्भोजवनराजिनि। चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभिः॥
Verse 5
यदृच्छया च देवर्षिर्भगवांस्तत्र कौरव । अपश्यन्नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत ॥ ५ ॥
हे कौरव पारिक्षित! तयोः कुमारयोः शुभयदृच्छया देवर्षिर्भगवान् नारदः तत्र कदाचिद् आगतः। तौ क्षीबौ चञ्चलनेत्रौ दृष्ट्वा तयोः अवस्थां सम्यग् अवबोधत्॥
Verse 6
तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्रा: शापशङ्किता: । वासांसि पर्यधु: शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ ॥ ६ ॥
नारदं दृष्ट्वा देव्यो विवस्त्राः व्रीडिताः शापशङ्किताः सन्तः शीघ्रं वासांसि पर्यधुः। किन्तु कुबेरपुत्रौ तौ गुह्यकौ तु विवस्त्रौ एव तस्थतुः, नारदं नापेक्ष्य॥
Verse 7
तौ दृष्ट्वा मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ । तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्निदं जगौ ॥ ७ ॥
तौ सुरात्मजौ मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ विवस्त्रौ दृष्ट्वा देवर्षिर्नारदः। तयोः विशेषानुग्रहार्थं शापं दातुम् इच्छन् इदं वचनं जगौ॥
Verse 8
श्रीनारद उवाच न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान्बुद्धिभ्रंशो रजोगुण: । श्रीमदादाभिजात्यादिर्यत्र स्त्री द्यूतमासव: ॥ ८ ॥
श्रीनारद उवाच—भोगेषु सर्वेषु रजोगुणजन्यो बुद्धिभ्रंशः श्रीमद एवातिशयेन भवति; न तु रूपाभिजनविद्यादिभ्यः। यत्र अशिक्षितोऽपि धनमदेन गर्वितः सन् स्त्री-द्यूत-आसवेषु धनं विनियुङ्क्ते॥
Verse 9
हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैरजितात्मभि: । मन्यमानैरिमं देहमजरामृत्यु नश्वरम् ॥ ९ ॥
यत्र अजितात्मभिः निर्दयैः पशवो हन्यन्ते, ते धनाभिजनगर्वेण मोहिताः। इमं देहम् अजरामृत्युम् इव मन्यन्ते, स तु नश्वरः; तस्य पालनार्थं दीनान् पशून् निर्दयेन घ्नन्ति॥
Verse 10
देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञितम् । भूतध्रुक्तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ १० ॥
जीवन् देहाभिमानेन देवोऽहं नृपोऽहं महामान्य इति मन्यते; किन्तु अन्तेऽयं देहः कृमिभक्ष्यः वा विड्भावः वा भस्मभावः भवति। तस्मात् देहसुखहेतोः दीनपशून् हत्वा यः पापं करोति, स परजन्मदुःखं न वेत्ति; निरये पतित्वा कर्मफलानि भुङ्क्ते।
Verse 11
देह: किमन्नदातु: स्वं निषेक्तुर्मातुरेव च । मातु: पितुर्वा बलिन: क्रेतुरग्ने: शुनोऽपि वा ॥ ११ ॥
अयं देहः कस्य स्वः—अन्नदातुः, आत्मनः, निषेक्तुः पितुः, मातुः, मातामहस्य वा? बलात् हरतः, क्रेतुः स्वामिनः, अग्नौ दहन्ति ये पुत्रास्तेषां वा? अदग्धे तु शुनां भक्ष्यः स्यात्। एतेषु बहुषु दावेषु कः खलु यथार्थस्वामी? एतदनवगत्य पापैर्देहपालनं न शोभते।
Verse 12
एवं साधारणं देहमव्यक्तप्रभवाप्ययम् । को विद्वानात्मसात्कृत्वा हन्ति जन्तूनृतेऽसत: ॥ १२ ॥
एवं देहः साधारणोऽयं अव्यक्तात् प्रभवति पुनरव्यक्ते लीयते। तस्मात् सर्वसाधारणत्वे सति कः विद्वान् तमात्मसात्कृत्वा ‘मम’ इति मन्यते, तदर्थं च स्वेच्छया जन्तून् हन्ति? एतादृशं पापं केवलं मूढ एव करोति।
Verse 13
असत: श्रीमदान्धस्य दारिद्रयं परमञ्जनम् । आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्र: परमीक्षते ॥ १३ ॥
असतः श्रीमदान्धस्य यथार्थदर्शनं नास्ति; तस्य नेत्रयोः परमाञ्जनं दारिद्र्यमेव। दरिद्रः स्वदुःखानुभवात् आत्मौपम्येन भूतानि परमीक्षते, न च परदुःखं कर्तुमिच्छति।
Verse 14
यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर्नेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर्न तथाविद्धकण्टक: ॥ १४ ॥
यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तुः परस्य मुखदर्शनात् तद्व्यथां बोधयति; जीवसाम्यं ज्ञात्वा नान्यं तादृशे दुःखे पातयितुमिच्छति। यस्तु कण्टकैर्नाविद्धः स तां वेदनां न बोधयितुं शक्नोति।
Verse 15
दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्त: सर्वमदैरिह । कृच्छ्रं यदृच्छयाप्नोति तद्धि तस्य परं तप: ॥ १५ ॥
दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्तः सर्वमदैरिह। कृच्छ्रं यदृच्छयाप्नोति तद्धि तस्य परं तपः॥१५॥
Verse 16
नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिण: । इन्द्रियाण्यनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते ॥ १६ ॥
नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिणः। इन्द्रियाण्यनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते॥१६॥
Verse 17
दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधव: समदर्शिन: । सद्भि: क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति ॥ १७ ॥
दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधवः समदर्शिनः। सद्भिः क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति॥१७॥
Verse 18
साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैषिणाम् । उपेक्ष्यै: किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयै: ॥ १८ ॥
साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैषिणाम्। उपेक्ष्यैः किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयैः॥१८॥
Verse 19
तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयो: । तमोमदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनो: ॥ १९ ॥
तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयोः। तमोमदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनोः॥१९॥
Verse 20
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
नलकूबरमणिग्रीवौ कुबेरपुत्रौ मद्यपानजन्यदर्पोन्मत्तौ नग्नावपि स्वनग्नतां न विजानीतः। अतः स्थावरभावं वृक्षदेहं प्राप्नुताम्—एष दण्डो युक्तः। तथापि मत्प्रसादेन तयोः पापस्मृतिः तत्रापि भवतु, मदनुग्रहात् च दिव्यशरच्छतं व्यतीते वासुदेवस्य साक्षात्सान्निध्यं लभेताम्, भक्तिभावं पुनरावर्तयेताम्।
Verse 21
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
अतः तौ नैवं यथा पुनर्दर्पोन्मादं प्राप्नुताम्; स्थावरतामर्हतः। मत्प्रसादेन तत्रापि तयोः पूर्वकृतपापानां स्मृतिः स्यात्, मदनुग्रहात् च कालान्तरे मोक्षलाभो भवतु।
Verse 22
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
दिव्यशरच्छते वृत्ते तौ वासुदेवस्य सान्निध्यं साक्षात् लब्ध्वा स्वर्लोकतां भूयः प्राप्य, लब्धभक्ती भविष्यतः—भक्तिस्वरूपं पुनरुत्थास्यतः।
Verse 23
श्रीशुक उवाच एवमुक्त्वा स देवर्षिर्गतो नारायणाश्रमम् । नलकूवरमणिग्रीवावासतुर्यमलार्जुनौ ॥ २३ ॥
श्रीशुक उवाच—एवमुक्त्वा स देवर्षिर्नारदः नारायणाश्रमं गतः। नलकूवरमणिग्रीवौ तु यमलार्जुनौ वृक्षौ बभूवतुः।
Verse 24
ऋषेर्भागवतमुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरि: । जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ ॥ २४ ॥
ऋषेर्भागवतमुख्यस्य नारदस्य वचः सत्यं कर्तुं हरिः शनकैस्तत्र जगाम, यत्र तौ यमलार्जुनौ स्थितौ।
Verse 25
देवर्षिर्मे प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ । तत्तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन्महात्मना ॥ २५ ॥
देवर्षिर्मे प्रियतमो नारदः भक्तवत्सलः। यदिमौ धनदात्मजौ तस्येच्छां साधयाम्यहम्॥
Verse 26
इत्यन्तरेणार्जुनयो: कृष्णस्तु यमयोर्ययौ । आत्मनिर्वेशमात्रेण तिर्यग्गतमुलूखलम् ॥ २६ ॥
इत्युक्त्वा कृष्णोऽर्जुनयोर्मध्ये शीघ्रं प्रविवेश ह। बद्धोलूखलं तिर्यग्भूत्वा तयोर्मध्ये न्यलीयत॥
Verse 27
बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं तद् दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ । निष्पेततु: परमविक्रमितातिवेप- स्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ ॥ २७ ॥
बालेन दामोदरेणोलूखलं बलात् कर्षता। तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ तौ वृक्षौ चण्डशब्दौ पपाततुः॥
Verse 28
तत्र श्रिया परमया ककुभ: स्फुरन्तौ सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जातवेदा: । कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतु: स्म ॥ २८ ॥
तत्र पतितयोर्वृक्षयोः सिद्धौ वह्निसमप्रभौ। दिशः प्रकाशयन्तौ कृष्णं प्रणम्याब्रूतां बद्धाञ्जली॥
Verse 29
कृष्ण कृष्ण महायोगिंस्त्वमाद्य: पुरुष: पर: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदु: ॥ २९ ॥
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् त्वमाद्यः पुरुषः परः। व्यक्ताव्यक्तं जगद्रूपं त्वमेव ब्राह्मणा विदुः॥
Verse 30
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
त्वमेवैकः सर्वभूतानां देह-प्राण-अहङ्कार-इन्द्रियाणाम् आत्मा ईश्वरश्च। त्वमेव भगवान् अव्ययः विष्णुः, कालरूपः सर्वनियन्ता॥
Verse 31
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
त्वं महत्-प्रकृतिः सूक्ष्मा रजः-सत्त्व-तमोमयी। त्वमेव पुरुषोऽध्यक्षः सर्वक्षेत्र-विकारवित्॥
Verse 32
गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारै: प्राकृतैर्गुणै: । को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक्सिद्धं गुणसंवृत: ॥ ३२ ॥
हे प्रभो, प्राक्सिद्धं त्वां प्राकृत-गुण-विकारैर्गृह्यमाणैरग्राह्यं कः नु देह-गुण-आवृतः विज्ञातुमर्हति?
Verse 33
तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । आत्मद्योतगुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नम: ॥ ३३ ॥
तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे, आत्मद्योत-गुणैश्छन्न-महिम्ने परब्रह्मणे नमः॥
Verse 34
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
मत्स्य-कूर्म-वराहादि-देहेष्वपि अशरीरिणो यस्य अवताराः ज्ञायन्ते, तैस्तैरतुल-अतिशय-वीर्यैः देहिषु असङ्गतैः। स भवान् सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च, अंशभागेन साम्प्रतं अवतीर्णः, आशिषां पतिः॥
Verse 35
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
यस्यावताराः शरीरेष्वशरीरिणो ज्ञायन्ते, मत्स्यकूर्मवराहादिरूपेषु अपि तैस्तैः अतुल्यातिशयैः वीर्यैः देहिष्वसङ्गतैः कर्माणि दर्शयसि। अतः तव देहाः न भौतिकतत्त्वमयाः, किन्तु स्वपरमात्मस्वरूपावताराः। स त्वं सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च, साम्प्रतं अंशभागेन पूर्णशक्त्या अवतीर्णः, आशिषां पतिः।
Verse 36
नम: परमकल्याण नम: परममङ्गल । वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नम: ॥ ३६ ॥
नमः परमकल्याण, नमः परममङ्गल। वासुदेवाय शान्ताय, यदूनां पतये नमः।
Verse 37
अनुजानीहि नौ भूमंस्तवानुचरकिङ्करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात् ॥ ३७ ॥
अनुजानीहि नौ भूमन् तवानुचरकिङ्करौ। दर्शनं नौ भगवतः ऋषेरासीदनुग्रहात्।
Verse 38
वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्न: । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टि: सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम् ॥ ३८ ॥
वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः। स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम्।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान्गोकुलेश्वर: । दाम्ना चोलूखले बद्ध: प्रहसन्नाह गुह्यकौ ॥ ३९ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः। दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन् आह गुह्यकौ।
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ज्ञातं मम पुरैवैतदृषिणा करुणात्मना । यच्छ्रीमदान्धयोर्वाग्भिर्विभ्रंशोऽनुग्रह: कृत: ॥ ४० ॥
श्रीभगवानुवाच—एतत् सर्वं मया पूर्वमेव करुणात्मना महर्षिणा नारदेन ज्ञातम्। यौ श्रीमद्-गर्वान्धौ युवयोः वाग्भिः यः विभ्रंशः कृतः, स एव अनुग्रहः परमः; स्वर्गात् पतित्वा द्रुमत्वमाप्यापि तेनैव परमं सौभाग्यं लब्धम्॥
Verse 41
साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद् बन्ध: पुंसोऽक्ष्णो: सवितुर्यथा ॥ ४१ ॥
साधूनां समचित्तानां विशेषतः मत्कृतात्मनाम्। तेषां दर्शनमात्रेण पुंसो बन्धो न जायते, यथा सवितुः सन्निधौ नेत्रयोः तमो न भवति॥
Verse 42
तद्गच्छतं मत्परमौ नलकूवर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वामीप्सित: परमोऽभव: ॥ ४२ ॥
तद् गच्छतं मत्परमौ नलकूवर-मणिग्रीवौ स्वसादनम्। मयि सञ्जातो भावो वाम् ईप्सितः परमोऽभवत्; तस्मात् तस्मात् पदात् पुनर्न पतिष्यथः॥
Verse 43
श्रीशुक उवाच इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुन: पुन: । बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम् ॥ ४३ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्तौ तौ देवौ बद्धोलूखलम् ईश्वरं परिक्रम्य पुनः पुनः प्रणम्य च। तं आमन्त्र्य श्रीकृष्णम् अनुज्ञां लब्ध्वा, उत्तरां दिशं जग्मतुः स्वस्वसादनम्॥
Frequently Asked Questions
Nārada cursed them as an act of compassion (anugraha-śāpa). Their intoxication with Vāruṇī and pride in wealth made them shameless and spiritually blind. By becoming trees—externally “naked” and inert—they would lose false prestige, remember their wrongdoing, and ultimately receive direct darśana of Vāsudeva, reviving devotion.
In Bhāgavata theology, a devotee’s intervention may appear punitive but aims at purification and restoration of bhakti. The curse removes enabling conditions for sin (opulence and arrogance), imposes corrective austerity, and—when issued by a mahā-bhāgavata like Nārada—can include a guaranteed spiritual outcome, such as remembrance, darśana, and devotion.
The twin arjuna trees were Nalakūvara and Maṇigrīva transformed by Nārada’s curse. When toddler Kṛṣṇa, bound to a wooden mortar, dragged it between them, the mortar lodged crosswise and Kṛṣṇa pulled with divine strength, uprooting both trees. The two demigods emerged in effulgent forms, offered prayers, and were blessed to return home established in devotional service.
The episode teaches that wealth and status can intensify ignorance and shamelessness, while saintly association and divine grace restore clarity. It also shows that Kṛṣṇa becomes ‘bound’ by devotees’ love (Dāmodara mood) yet remains the supreme controller, delivering even the fallen when devotion and a devotee’s mercy converge.