Ashtama Skandha Adhyaya 5 - Srimad Bhagavatam | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Ashtama SkandhaAdhyaya 550 Verses

Adhyaya 5

Raivata and Cākṣuṣa Manvantaras; Brahmā’s Prayers at Śvetadvīpa (Prelude to Samudra-manthana)

शुकदेवः गजेन्द्रमोक्षवृत्तान्तं मन्वन्तरक्रमेण संयोज्य पञ्चमं रैवतमनुं वर्णयति—तस्य पुत्रान्, इन्द्रं विभुं, देवगणान् भूतारयान्, सप्तर्षींश्च। तस्मिन् मन्वन्तरे भगवान् शुभ्र-विकुण्ठयोः पुत्रत्वेन वैकुण्ठरूपेणावतीर्य लक्ष्म्याः प्रार्थनया अपरं वैकुण्ठलोकं प्रादुर्भावयन् स्वगुणानामपरिमेयतां प्रकाशयति। ततः षष्ठं चाक्षुषमनुं, तस्य पुत्रान्, इन्द्रं मन्त्रद्रुमं, देवान् आप्यान्, मुनिंश्च (हविष्मन्तं वीरकादीन्) निर्दिशति। तत्र भगवान् अजितोऽवतारः, यः क्षीरसागरमन्थनं साधयिष्यति मन्दरं च कूर्मरूपेण धारयिष्यति। परीक्शितः देवानां दुर्बलत्वकारणं पृच्छति—दुर्वासशापात् श्रीयज्ञयोः क्षयः, सुमेरौ ब्रह्मणः शरणं, तेन श्वेतद्वीपे विष्णोः शरणगमनादेशः। अध्यायान्ते ब्रह्मा वैदिकैः स्तवैः भगवन्तं परं, सर्वव्यापिनं परमात्मानं, जगत्क्रियाणां मूलं, परमाश्रयं च स्तौति—समुद्रमन्थनस्य भूमिकां स्थापयन्।

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श‍ृणु ॥ १ ॥

श्रीशुक उवाच—राजन्, हरेः कर्माघनाशनं पुण्यं गजेन्द्रमोक्षणाख्यानं ते उदितम्; एतत् श्रवणेन पापप्रतिक्रिया विनश्यति। अधुना रैवतं मन्वन्तरं श‍ृणु।

Verse 2

पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥

पञ्चमो मनुः रैवतो नाम तामसस्य सहोदरः; तस्य सुताः हार्जुनपूर्वकाः बलिविन्ध्यादयः।

Verse 3

विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥

राजन्, रैवतमन्वन्तरे विभुरिन्द्रः; सुरगणेषु भूतारयादयः; सप्तलोकाधिष्ठितेषु द्विजेषु हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयश्च।

Verse 4

पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥

शुभ्रस्य पत्न्या विकुण्ठया सह, वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः सहितः स्वकलया स्वयं भगवान् वैकुण्ठो जज्ञे।

Verse 5

वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥

देव्याः रमया तत्प्रियकाम्यया प्रार्थ्यमानेन, येन लोकनमस्कृतो वैकुण्ठलोकोऽन्यः कल्पितः।

Verse 6

तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्‍रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥

तस्य परमोदयाः गुणाश्चानुभावाश्च कथिताः; विष्णोः गुणान् यो वर्णयेत्, स भौमान् रेणून् गणयितुं शक्नुयात्—न तु केनापि तद् शक्यते।

Verse 7

षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥

षष्ठो मनुः चक्षुषः पुत्रः चाक्षुषो नाम; तस्य पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखा बहवः पुत्रा आसन्।

Verse 8

इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥

चाक्षुषमन्वन्तरे इन्द्रो मन्त्रद्रुमः; देवा आप्यादयो गणाः; मुनयश्च हवींष्मद्वीरकादयः, राजन्।

Verse 9

तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥

अत्र षष्ठे मन्वन्तरे देवसम्भूत्यां वैराजस्य गर्भे भगवान् विष्णुः अंशावतारेण अजितो नाम जगत्पतिरभवत्।

Verse 10

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥

येन क्षीरपयोधिं निर्मथ्य सुराणां कृते सुधा साधिता; कूर्मरूपेणाम्भसि भ्रमन् स मन्दरगिरिं पृष्ठे धृतवान्।

Verse 11

श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भ‍ुतम् ॥ १२ ॥

श्रीराजोवाच—ब्रह्मन्, कथं किमर्थं च भगवता क्षीरसागरो मथितः? अम्बुचरात्मना कूर्मरूपेण मन्दराद्रिः कुतो धृतः? कथं सुरैरमृतं प्राप्तं, किं चान्यदभवत्? एतद् भगवतः परमाद्भुतं कर्म वदस्व।

Verse 12

Verse 13

त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥

त्वया सात्वतां पतेर्भगवतो महिम्नि सङ्कथ्यमाने मे चित्तं नातितृप्यति; त्रितापतापितं सुचिरं शान्तिं न लभते।

Verse 14

श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥

श्रीसूत उवाच—एवं राज्ञा सम्पृष्टो द्वैपायनसुतो भगवान् शुकदेवः, द्विजाः, राजानम् अभिनन्द्य, हरेः परमवीर्यं भूयः कथयितुं प्रववृते।

Verse 15

श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥

श्रीशुक उवाच—यदा युद्धेऽसुरैर्देवाḥ शितायुधैर्बध्यमानाः, भूरिशो गतासवो निपतिताः; ते स्म नोत्तिष्ठन्। तदा, नृप, दुर्वासशापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नि:श्रीकाश्चाभवन्; तत्र इज्यादयः क्रियाः न एशुः।

Verse 16

Verse 17

निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥

श्रीशुक उवाच—एतन्निशाम्य सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः स्वयम् मन्त्रैर्मन्त्रयन्तोऽपि विनिश्चितं नाध्यगच्छन्। ततः सर्वशो मेरोर्मूर्धनि ब्रह्मसभां जग्मुः; प्रणताः परमेष्ठिने सर्वं वृत्तान्तं विज्ञापयामासुः।

Verse 18

Verse 19

स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्ल‍वदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥

इन्द्रवाय्वादीन् देवतान् निःसत्त्वान् विगतप्रभान् विलोक्य, त्रिलोकीममङ्गलप्रायां चासुरान् समृद्धान् दृष्ट्वा, सर्वदेवोपरि स्थितो विभुः ब्रह्मा समाहितमनाः पुरुषं परं संस्मरन्, प्रसन्नवदनः सन् देवान् प्रति वाक्यमुवाच।

Verse 20

समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परं, भगवान् परो ब्रह्मा उत्फुल्लवदनः सन् देवान् उवाच—“शृणुत मे वचनम्” इति।

Verse 21

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातयः । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥

Verse 22

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले ॥

Verse 23

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण: सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजामः शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः ॥

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥

श्रीशुक उवाच—एवमुक्त्वा सुरान् वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमसः परम् ॥२४॥

Verse 25

तत्राद‍ृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥

तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभुः । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः ॥२५॥

Verse 26

श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥

Verse 27

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥

Verse 28

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥

Verse 29

य एकवर्णं तमस: परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥

शुद्धसत्त्वस्थितः परमेश्वरः एकवर्णः प्रणवस्वरूपः। तमसः परं अव्यक्तमनन्तपारं सर्वत्र स्थितं, गरुडारूढं धीराः योगरथेन उपासते; तस्मै नमो नमः॥

Verse 30

न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥

यस्य मायां कश्चन नातितर्तुं शक्नोति, यया जनो मुह्यति वेद नार्थम्। स तां जयति, निर्जितात्मा परेशः सर्वभूतेषु समं चरन्; तस्मै नमो नमः॥

Verse 31

इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥

वयं देवाः प्रियया तन्वा सत्त्वेन सृष्टाः बहिरन्तराविः। ऋषयश्च तथैव; तस्य सूक्ष्मां गतिं न विद्मः, कुतोऽसुराद्याः रजस्तमःप्रधानाः? तस्मै नमो नमः॥

Verse 32

पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र: प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥

यस्य पादौ महीयं, स्वकृतैव यत्र चतुर्विधो भूतसर्गः। स वै महापूरुषः आत्मतन्त्रः महाविभूतिः; स नः प्रसीदतु ब्रह्म॥

Verse 33

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥

अम्भः सर्वस्य जगतः कारणं, तेन जीवन्ति वर्धन्ते च प्राणिनः। तदम्बः परमेश्वरस्य उदारवीर्यं रेत एव; स महाविभूतिः नः प्रसीदतु॥

Verse 34

सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानां प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥

सोमः सर्वदेवानां धान्यबलायुःप्रदः, वनस्पतीनामीशः प्रजानां प्रजनश्च। विद्वद्भिरुक्तं यत् स भगवान् पुरुषोत्तमस्य मनः; स महाविभूतिः परमेश्वरः नः प्रसीदतु॥

Verse 35

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥

अग्निर्जातवेदाः क्रियाकाण्डे हविर्ग्रहणार्थं जातः स भगवान् मुखम्। स एव समुद्रमध्ये निधीन् जनयति, उदरे च पाचनाय स्थितः। स महाविभूतिः परमेश्वरः नः प्रसीदतु॥

Verse 36

यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥

यस्य चक्षुः सविता तरणिर्देवयानमार्गं दर्शयति, त्रयीमयः वेदबोधस्य मुख्यहेतुः, ब्रह्मणो धिष्ण्यं पूजास्थानम्। स एव मुक्तिद्वारम्, अमृतं च, मृत्युकारणं च। स महाविभूतिः भगवान् नः प्रसीदतु॥

Verse 37

प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥

वायुः चराचराणां प्राणः सहो बलमोजश्च; स प्राणो भगवानः आद्यप्राणात् अभवत्। वयं सर्वे सम्राजमिवानुगा दासाः प्राणार्थं वायुमनुगच्छामः। स महाविभूतिः भगवान् नः प्रसीदतु॥

Verse 38

श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥

यस्य श्रोत्रात् दिशः प्रजज्ञिरे, हृदश्च खानि, नाभ्याः खं; प्राणेन्द्रियात्ममनः-शरीरकेतवश्च तस्मादेव। स महाविभूतिः परमेश्वरः नः प्रसीदतु॥

Verse 39

बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥

बलात् महेन्द्रः त्रिदशाः प्रसादात् मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्चः । छन्दांसि छिद्रैः ऋषयः प्रजेशाः मेढ्रात् समुत्पन्नाः; स महाविभूतिः नः प्रसीदतु ॥

Verse 40

श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन् धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥

श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययासन् धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतः अभूत् । द्यौः शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात्; स महाविभूतिः नः प्रसीदतु ॥

Verse 41

विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्‍‍घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥

विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ; स महाविभूतिः नः प्रसीदतु ॥

Verse 42

लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति- र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥

लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युतिर्नासतः पशव्यः स्पर्शेन कामः । भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः; स महाविभूतिः नः प्रसीदतु ॥

Verse 43

द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥

द्रव्यं वयः कर्म गुणान् विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं; स महाविभूतिः नः प्रसीदतु ॥

Verse 44

नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥

तस्मै उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभेन प्रतिपूरितात्मने नमोऽस्तु। मायारचितेषु गुणेषु वृत्तिभिः न सज्जमानाय, लोकलीलासु नभस्वदिवासङ्गाय परमात्मने नमः॥

Verse 45

स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिद‍ृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥

स त्वं नः आत्मानं दर्शय, अस्मत्करणगोचरम्। प्रपन्नानां दिदृक्षूणां ते सस्मितं मुखाम्बुजं प्रकाशय॥

Verse 46

तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥

तैस्तैः स्वेच्छाभूतै रूपैः काले काले स्वयं विभो। यत् कर्म नो दुर्विषहं, तत् भगवांस्त्वमेव करोति हि॥

Verse 47

क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥

देहिनां विषयार्तानां कर्माणि क्लेशभूरि अल्पसाराणि, विफलानि वा। त्वयि न तथैव अर्पितं; त्वदर्पितजीवनानां तु फलसमृद्धिः सुलभा॥

Verse 48

नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥

ईश्वरार्पितः कर्मकल्पोऽपि नावमः; स न कदाचित् विफलाय कल्पते। स हि पुरुषस्य आत्मा, दयितो हितश्च—सर्वभूतहिताय सदा प्रवृत्तः॥

Verse 49

यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥

यथा तरोर्मूलं सेचयित्वा स्कन्धशाखाः सर्वाः तृप्यन्ति, तथा विष्णोराराधनेन सर्वेषां सेवा भवति, स हि सर्वात्मा।

Verse 50

नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥

नमस्तुभ्यमनन्ताय कालत्रयातीताय; दुर्वितर्क्यकर्मणे; निर्गुणाय गुणेशाय; साम्प्रतं सत्त्वस्थाय ते नमः।

Frequently Asked Questions

Who is Raivata Manu and what are the key features of his Manvantara in Bhagavatam 8.5?

Raivata is the fifth Manu, brother of Tāmasa Manu. His manvantara is marked by Indra named Vibhu, devas known as Bhūtarayas, and sages such as Hiraṇyaromā, Vedaśirā, and Ūrdhvabāhu. The Lord appears as Vaikuṇṭha (from Śubhra and Vikuṇṭhā), emphasizing that divine governance and transcendental abodes manifest within each cosmic administration to sustain dharma and worship.

Why do the demigods become powerless before Samudra Manthana begins?

The chapter states that the devas were afflicted by Durvāsā Muni’s curse, leading to loss of influence and prosperity across the three worlds. As a result, ritual ceremonies (yajña) could not be properly performed, producing severe downstream effects: devas weakened, asuras flourished, and cosmic auspiciousness diminished—necessitating recourse to Viṣṇu rather than relying on deva-strength alone.

How do Brahmā’s prayers at Śvetadvīpa frame Viṣṇu’s role in cosmology and devotion?

Brahmā praises the Lord as changeless, all-pervading, beyond material qualities, and present in the atom and the heart. He describes prakṛti’s revolving system (senses, prāṇas, guṇas, elements) as moving around the Lord as the hub (Paramātmā), establishing Viṣṇu as the ultimate controller. Devotionally, the prayers affirm that māyā is unconquerable for conditioned beings but is fully under the Lord’s mastery, making surrender the practical and theological solution for both cosmic and personal crises.