Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
गजेन्द्रस्य (गजाधिपस्य) भगवता नक्रात् अद्भुतमोक्षणानन्तरं जगत् सर्वं हृष्टम्—देवा ऋषयः गन्धर्वाश्च चारणाः सिद्धाश्च दुन्दुभिनादैर्गीतैः पुष्पवृष्ट्या च पुरुषोत्तमं स्तुवन्ति। नक्रः देवलशापेन गन्धर्वराजो हूहूरिति प्रख्यातः; भगवन्मोक्षणात् स दिव्यरूपं प्राप्य यथोचितं स्तुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा शुद्धः गन्धर्वलोकं ययौ। गजेन्द्रः भगवत्स्पर्शेन अविद्याबन्धात् विमुक्तः सारूप्य-मुक्तिं लभते—पीताम्बरधारी चतुर्भुजं भगवत्सदृशं रूपम्। शुकदेवः पूर्ववृत्तं कथयति—स एव गजेन्द्रः द्रविडदेशे पाण्ड्यराज्यस्य वैष्णवो नृपो इन्द्रद्युम्नः, मौनव्रत-समाधिभक्त्या अगस्त्यक्रोधात् गजत्वशापं प्राप; भक्तः तं शापं भगवदिच्छेति स्वीकृत्य भक्तिस्मृतिं धारयामास। ततः प्रभुः गरुडारूढः स्वधाम ययौ, गजेन्द्रं सह नीत्वा। श्रवणफलमपि निगद्यते—एतत्कथाश्रवणं मङ्गलप्रदं कलिदोषरक्षणं दुष्टस्वप्ननिवारणं च; प्रातःपाठाय अनुशंसितम्। अन्ते तुष्टो भगवान् सर्वेषां समक्षं गजेन्द्राय वरान् वक्तुं सज्जो भवति, परसंवादस्य भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तदा गजेन्द्रमोक्षणे ब्रह्मेशानपुरोगमा देवर्षिगन्धर्वाश्च तद्धरेः कर्म प्रशंसन्तः प्रभुं गजेन्द्रं च कुसुमासारैः समवाकिरन्॥
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
दिव्या दुन्दुभयो नेदुः, गन्धर्वा ननृतुर्जगुः। ऋषयश्चारणा सिद्धाश्च पुरुषोत्तमं तुष्टुवुः॥
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
देवलमुनिशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तमः ग्राहत्वं प्राप्तवान्। स तु भगवत्प्रसादात् मुक्तः सद्यः परमाश्चर्यरूपं धृत्वा शिरसा प्रणम्य अव्ययमुत्तमश्लोकमधीशं यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथं स्तोतुं जगौ॥
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
देवलमुनिशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तमः ग्राहत्वं प्राप्तवान्। स तु भगवत्प्रसादात् मुक्तः सद्यः परमाश्चर्यरूपं धृत्वा शिरसा प्रणम्य अव्ययमुत्तमश्लोकमधीशं यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कഥं स्तोतुं जगौ॥
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
स ईशस्य निरहेतुककृपया अनुकम्पितः स्वस्वरूपं पुनर्लब्ध्वा तं प्रभुं परिक्रम्य प्रणम्य च, ब्रह्मादिदेवगणानां पश्यतां गन्धर्वलोकं स्वं जगाम; सर्वकिल्बिषैः प्रमुक्तः।
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
गजेन्द्रः भगवतः करस्पर्शमात्रेण अज्ञानबन्धनात् तत्क्षणाद् विमुक्तः; स च सārūpya-मुक्तिं प्राप्य भगवद्रूपं लेभे—पीतवासाः चतुर्भुजश्च।
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
स गजेन्द्रः पूर्वं द्रविडदेशे पाण्ड्यराज्यस्य राजा आसीत्; इन्द्रद्युम्न इति ख्यातः, विष्णुव्रतपरायणो वैष्णवः।
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
स इन्द्रद्युम्नः कदाचित् आराधनकाले आत्मवान् मौनव्रतं गृहीत्वा, जटाधरः तपस्वी कुलाचलाश्रमे आच्युतं हरिम् आप्लुतचित्तः समर्चयामास।
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
यदृच्छया तत्र महायशा मुनिरगस्त्यः शिष्यगणैः परिश्रितः समागमत्। तं रहसि उपासीनं तूष्णीं च, अर्हणादिकम् अकुर्वन्तं वीक्ष्य ऋषिः चुकोप ह।
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
ततः अगस्त्यऋषिः नृपं प्रति शापमुवाच—अयं दुरात्मा नासाधुश्च; कृतबुद्धिरल्पः सन् विप्रमवमानयत्। अतः स तमिस्रं प्रविशतु, स्तब्धमतिः गजशरीरं प्राप्नुयात्॥
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं शप्त्वा भगवानगस्त्यः सानुगो नृप जगाम। इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टमेवेत्युपधारयन् तच्छापं सुस्वागतमिव जग्राह॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ततः स कौञ्जरीं योनिमापन्नः, या आत्मस्मृतिविनाशिनी। तथापि हर्यर्चनानुभावेन गजत्वेऽप्यनुस्मृतिरस्याभूत्—स कथं भगवन्तं पूजयेत्, कथं स्तवं ब्रूयादिति॥
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
गजयूथपं ग्राहग्रहात् तथा संसारग्राहात् विमोक्ष्य, अब्जनाभः तस्मै सारूप्यं पार्षदगतिं च ददौ। गन्धर्वसिद्धविबुधैः स्वकर्माद्भुतं स्तूयमानः, गरुडासनो भगवान् स्वभवनं प्रत्यगात्, गजेन्द्रं च सह निनाय॥
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
एतन्महाराज मया तवोक्तं कृष्णानुभावं गजराजमोक्षणम्। स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दुःस्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम्॥
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
तस्मात् स्वश्रेयःकामैर्द्विजातिभिः विशेषतः वैष्णवब्राह्मणैः शुचिभिः प्रातः शयनोत्थाय यथावत् अविकल्पं एतत् आख्यानं अनुकीर्तनीयम्, दुःस्वप्नादिदुःखोपशमनाय।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
इदं हरिः प्रीतः कुरुसत्तम गजेन्द्रं सर्वभूतानां शृण्वतां पुरतः उवाच; स विभुः सर्वभूतमयः।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.