Adhyaya 22
Bali Mahārāja’s Surrender, Prahlāda’s Praise, and the Lord’s Mercy (Sutala and Future Indrahood)
वामनयज्ञप्रसङ्गे वरुणपाशैर्बद्धे बलौ, बाह्यविग्रहात् अन्तर्निश्चयः प्रवर्तते। ‘छलितोऽपि’ सन् स दानव्रतस्य पूर्तिं नात्यजति; तृतीयं पदं मम शिरसि निधेहीति भगवन्तं याचते, अपकीर्तिं नरकदण्डादपि अधिकं भीतः। भगवतः ताडनं दैत्यहिताय गुह्यं कल्याणमिति मन्यते, प्रह्लादस्य शरणागतेः स्मरणं करोति। देहबन्धु-स्नेहाः भगवत्सेवाविघ्ना इति विलपन्, प्रह्लादः समागत्य भगवन्तं पूजयति, ऐश्वर्यदानं तदपहरणं च ज्ञानोदयहेतुत्वेन समं शोभनमिति व्याचष्टे। विन्ध्यावली मिथ्यस्वामित्वं निन्दति, ब्रह्मा मोक्षणं प्रार्थयते। ततः प्रभुः भक्तिसिद्धान्तं वदति—अहङ्कारिणां विशेषतः अनुग्रहाय धनापहरणं करोमि; पराजय-शापयोर्मध्येऽपि सत्यव्रतं बलिं प्रशंसति। विश्वकर्मनिर्मितं, भगवत्पालितं सुतलं तस्मै ददाति, सावर्णिमन्वन्तरे इन्द्रत्वं च प्रतिजानाति, स्वयमेव नित्यरक्षकत्वेन तिष्ठामीति। एवं यज्ञदृश्यात् परं सुतले स्थिरराज्यं, लोकव्यवस्थायाः पुनःस्थापनं च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुर: । भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वच: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, भगवता असुरो बलिः विप्रकृतोऽपि, भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा, स्वप्रतिज्ञामपूर्णां मन्यमानः अविक्लवं वचः प्रत्याह।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच यद्युत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते । करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥ २ ॥
श्रीबलिरुवाच—उत्तमश्लोक, सुरवर्य, यदि भवान् मम वचो व्यलीकं मन्यते, तर्हि तदृतं करोमि; न मे प्रतिज्ञा प्रलम्भनं भवेत्। तृतीयं पदं मे निजं शीर्ष्णि कुरु।
Verse 3
बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद् व्यसनाद् दुरत्ययात् । नैवार्थकृच्छ्राद् भवतो विनिग्रहा- दसाधुवादाद् भृशमुद्विजे यथा ॥ ३ ॥
नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद् वरुणस्य वा दुरत्ययात् व्यसनात्, नार्थकृच्छ्रात्, न भवतो विनिग्रहात्; यथाहं असाधुवादादेव भृशमुद्विजे।
Verse 4
पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् । यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि ॥ ४ ॥
पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम्। यं न माता न पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि॥
Verse 5
त्वं नूनमसुराणां न: परोक्ष: परमो गुरु: । यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत् ॥ ५ ॥
त्वं नूनम् असुराणां नः परोक्षः परमो गुरुः। यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत्॥
Verse 6
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतराः बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिनः। तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा; बद्धश्च वारुणैः पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे।
Verse 7
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥
यस्य वैरानुबन्धेनापि सिद्धिं प्राप्नुवन्ति दैत्याः, स प्रभुः एकेन कर्मणा बहूनर्थान् साधयति। तस्मात् भवता भूरिकर्मणा निगृहीतोऽपि वारुणैः पाशैर्बद्धोऽहं न लज्जे न च व्यथे।
Verse 8
पितामहो मे भवदीयसम्मत: प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवाद: । भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परम: स्वपित्रा ॥ ८ ॥
पितामहो मे भवदीयसम्मतः प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवादः। भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परमः स्वपित्रा।
Verse 9
किमात्मनानेन जहाति योऽन्तत: किं रिक्थहारै: स्वजनाख्यदस्युभि: । किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहै: किमिहायुषो व्यय: ॥ ९ ॥
किमात्मनानेन जहाति योऽन्ततः किं रिक्थहारैः स्वजनाख्यदस्युभिः। किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहैः किमिहायुषो व्ययः।
Verse 10
इत्थं स निश्चित्य पितामहो महा- नगाधबोधो भवत: पादपद्मम् । ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद् भीत: स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम ॥ १० ॥
इत्थं स निश्चित्य पितामहो महानगाधबोधो भवतः पादपद्मम्। ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद् भीतः स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम।
Verse 11
अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीत: प्रसभं त्याजितश्री: । इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते ॥ ११ ॥
अथाहमपि, हे आत्मरिपो, दैवेन प्रसभं तवान्तिकं नीतः, त्याजितश्रीः। इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं क्षणभङ्गुरं; स्तब्धमतिर्न जनो मायया न बुध्यते॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्लादो भगवत्प्रिय: । आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थित: ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—कुरुश्रेष्ठ! एवं भाषमाणस्य बलिमहाराजस्य, भगवत्प्रियः प्रह्लादो महाराजः राकापतिरिव निशि उदितः तत्र आजगाम॥
Verse 13
तमिन्द्रसेन: स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् । प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत ॥ १३ ॥
ततः बलिः इन्द्रसेनः स्वपितामहं प्रह्लादं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम्। प्रांशुं पिशङ्गाम्बरं अञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभं ददर्श॥
Verse 14
तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रित: समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् । ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचन: सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह ॥ १४ ॥
तस्मै बलिः वारुणपाशयन्त्रितः पूर्ववत् समर्हणं न उपजहार। स तु मूर्ध्ना ननाम, अश्रुविलोललोचनः, सव्रीडनीचीनमुखो बभूव॥
Verse 15
स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् । उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लव: ॥ १५ ॥
स तत्र सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितं हासीनम् उद्वीक्ष्य, महामना प्रह्लादः उपेत्य भूमौ शिरसा ननाम; पुलक-अश्रुविक्लवः अभवत्॥
Verse 16
श्रीप्रह्लाद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् । मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ॥ १६ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम्। मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात्॥१६॥
Verse 17
यया हि विद्वानपि मुह्यते यत- स्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा । तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे ॥ १७ ॥
यया हि विद्वानपि मुह्यते यतस्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा। तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे॥१७॥
Verse 18
श्रीशुक उवाच तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जले: । हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम् ॥ १८ ॥
श्रीशुक उवाच—तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जलेः। हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम्॥१८॥
Verse 19
बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला । प्राञ्जलि: प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्मुखी नृप ॥ १९ ॥
बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला। प्राञ्जलिः प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्मुखी नृप॥१९॥
Verse 20
श्रीविन्ध्यावलिरुवाच क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्यु: । कर्तु: प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादा: ॥ २० ॥
श्रीविन्ध्यावलिरुवाच—क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्युः। कर्तुः प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादा:॥२०॥
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥ २१ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥
Verse 22
कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोका: कर्मार्जिताश्च ये । निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया ॥ २२ ॥
कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोकाः कर्मार्जिताश्च ये । निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया ॥
Verse 23
यत्पादयोरशठधी: सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वानविक्लवमना: कथमार्तिमृच्छेत् ॥ २३ ॥
यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वानविक्लवमनाः कथमार्तिमृच्छेत् ॥
Verse 24
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । यन्मद: पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥ २४ ॥
श्रीभगवानुवाच—ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥
Verse 25
यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभि: । नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत् ॥ २५ ॥
यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभिः । नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत् ॥
Verse 26
जन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभि: । यद्यस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रह: ॥ २६ ॥
यदि कश्चिद् मनुष्यः कुलजन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभिः समृद्धोऽपि स्वसम्पदः प्रति स्तम्भं न करोति, तत्रैव भगवतः परमपुरुषस्य विशेषोऽनुग्रहः ज्ञेयः।
Verse 27
मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्तत: । सर्वश्रेय:प्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्पर: ॥ २७ ॥
जन्मादयः मानस्तम्भहेतवो भक्तिवृद्धेः प्रतीपाः सन्ति; तथापि मत्परं शुद्धभक्तं ते न कदाचन व्यथयन्ति, इति मे निश्चयः।
Verse 28
एष दानवदैत्यानामग्रणी: कीर्तिवर्धन: । अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति ॥ २८ ॥
एष बलिर्दानवदैत्यानामग्रणीः कीर्तिवर्धनः; स सर्वथा जयामजयीं मायां जितवान्, सर्वसम्पद्भ्रंशेऽपि भक्तिनिष्ठो न मुह्यति।
Verse 29
क्षीणरिक्थश्च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥
क्षीणरिक्थः स्थानाच्च्युतः शत्रुभिः पराजितो बद्धश्च, ज्ञातिभिः परित्यक्तो यातनाभिरनुयापितः; गुरुणा भर्त्सितः शप्तोऽपि सुव्रतः सत्यं न जहौ। मया छलैरुक्तोऽयं धर्मोऽपि, स सत्यवाक् धर्मं न त्यजति।
Verse 30
क्षीणरिक्थश्च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥
क्षीणरिक्थः स्थानाच्च्युतः शत्रुभिः पराजितो बद्धश्च, ज्ञातिभिः परित्यक्तो यातनाभिरनुयापितः; गुरुणा भर्त्सितः शप्तोऽपि सुव्रतः सत्यं न जहौ। मया छलैरुक्तोऽयं धर्मोऽपि, स सत्यवाक् धर्मं न त्यजति।
Verse 31
एष मे प्रापित: स्थानं दुष्प्रापममरैरपि । सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रय: ॥ ३१ ॥
भगवानुवाच—तस्य महाक्षमया मया दत्तं स्थानं सुरैरपि दुष्प्रापम्। स सावर्णिमन्वन्तरे ममाश्रयः स्वर्गेन्द्रः भविष्यति॥
Verse 32
तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् । यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभव: । नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया ॥ ३२ ॥
तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् ममाज्ञया। तत्र ममेक्षया निवसतां नाधयो न व्याधयः न क्लमस्तन्द्रा न पराभवो न चोपसर्गाः सम्भवन्ति॥
Verse 33
इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते । सुतलं स्वर्गिभि: प्रार्थ्यं ज्ञातिभि: परिवारित: ॥ ३३ ॥
इन्द्रसेन महाराज, याहि भो; भद्रं ते। सुतलं स्वर्गिभिः प्रार्थ्यं, ज्ञातिभिः सपरिवारः शान्त्या तत्र वस॥
Verse 34
न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशा: किमुतापरे । त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति ॥ ३४ ॥
सुतले त्वां नाभिभविष्यन्ति लोकेशाः किमुतापरे जनाः। ये तव शासनातिगा दैत्याः, तान् मे चक्रं सूदयिष्यति॥
Verse 35
रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् । सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान् ॥ ३५ ॥
रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम्। सदा सन्निहितोऽहं वीर, तत्र मां द्रक्ष्यसे भवान्॥
Verse 36
तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात्ते भाव आसुर: । दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्य: कुण्ठो विनङ्क्ष्यति ॥ ३६ ॥
तत्र मम परमप्रभावं दृष्ट्वा दानवदैत्यसङ्गजनितोऽसुरभावो भौतिकचिन्ताश्च ते सद्य एव कुण्ठा विनश्यन्ति।
Frequently Asked Questions
Bali sees dāna as a sacred vrata that must be completed without duplicity. Since the Lord has already covered all worlds with two steps, Bali offers his own body as the remaining ‘space,’ requesting the third step on his head. This expresses śaraṇāgati and satya: preserving one’s word to Bhagavān is valued above life, wealth, or social standing.
The Lord explains that material opulence often produces pride, dullness, and defiance even toward divine authority. Therefore, He shows ‘special favor’ by removing possessions to dismantle false prestige and restore humility, making the heart fit for bhakti. Prahlāda echoes this: both granting and withdrawing opulence are beautiful when they rescue the soul from ignorance.
Prahlāda, Vindhyāvalī, and Brahmā each speak in Bali’s favor. Vindhyāvalī attacks the illusion of proprietorship; Brahmā argues Bali has already offered everything—including his body—without duplicity, and thus further punishment is unnecessary. Their defense frames Bali’s act as genuine surrender rather than mere political charity.
Sutala is a subterranean heavenly realm constructed by Viśvakarmā on the Lord’s order. It is uniquely protected by Bhagavān—free from common miseries and unconquerable by other planetary rulers. Theologically, it signifies that the devotee may lose external empire yet gain a superior, divinely guarded domain and the Lord’s direct companionship.
The Lord acknowledges that high birth, beauty, education, and wealth can obstruct bhakti by fueling false prestige; yet these opulences do not disturb a pure devotee. The chapter’s practical teaching is diagnostic: humility amid advantage indicates divine favor, while pride signals the need for corrective mercy.