Adhyaya 21
Brahmā Worships Vāmana; the Demons Attack; Bali is Bound and Questioned About the Third Step
वामनदेवस्य दिव्यतेजसा जगत् व्याप्यमाने ब्रह्मा मरीच्यादिभिः ऋषिभिः सिद्धयोगिभिश्च सह प्रभुं समुपगच्छति; यस्य प्रभा ब्रह्मलोकश्रियामपि गौणतां करोति। स कमण्डलुजलैः पादपूजां करोति; तत् जलं भगवतः पादप्रक्षालनात् गङ्गारूपेण त्रिलोकीं पावयितुं अवतरति। देवाः लोकपालाश्च महतीं पूजां समारभन्ते, जयघोषं कुर्वन्ति; जाम्बवान् विजयमहोत्सवं घोषयति। तत्र बलेरासुराः ब्राह्मणवेषं देवानुकूलं मायोपायमिति मन्यमानाः वामनं हन्तुं उद्यच्छन्ति; नन्द-सुनन्द-जय-विजय-गरुडादयः तान् निरस्यन्ति। शुक्राचार्यवचनं स्मरन् बलिः निवृत्तिमादेशयति, कालं भगवद्रूपं बल-नीति-मन्त्र-भेषजैः अपि अजेयमिति शिक्षयन्। सोमपानदिने समाप्ते गरुडः वरुणपाशैः बलिं बध्नाति। वामनः पृच्छति—द्वाभ्यां पदाभ्यां विश्वं व्याप्तं, तृतीयं पदं कुत्र स्थापयामि? इति पराध्याये निर्णायकप्रतिवचनस्य भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि- र्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् । मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रता: सनन्दनाद्या नरदेव योगिन: ॥ १ ॥
सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभिर्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात्। मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रताः सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः॥
Verse 2
वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥
नियमान् यमान् च समन्विताः केचित्, तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः। योगसमीरदीपितज्ञानाग्निना दग्धकर्मकल्मषा अपरे; स्मरणानुभावात् स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकं च। प्रोन्नमिताय विष्णोरङ्घ्रये पद्मभवोऽर्हणोदकमुपाहरत्; भक्त्या समर्च्य शुचिश्रवा नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्तुतिं चकार॥
Verse 3
वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥
नियमान् यमान् च समन्विताः केचित्, तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः। योगसमीरदीपितज्ञानाग्निना दग्धकर्मकल्मषा अपरे; स्मरणानुभावात् स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकं च। प्रोन्नमिताय विष्णोरङ्घ्रये पद्मभवोऽर्हणोदकमुपाहरत्; भक्त्या समर्च्य शुचिश्रवा नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्तुतिं चकार॥
Verse 4
धातु: कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र । स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्ति: ॥ ४ ॥
धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र। स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः॥
Verse 5
ब्रह्मादयो लोकनाथा: स्वनाथाय समादृता: । सानुगा बलिमाजह्रु: सङ्क्षिप्तात्मविभूतये ॥ ५ ॥
ब्रह्मादयः सर्वलोकनाथाः स्वनाथं वामनदेवं समादृत्य, यः स्वस्य सर्वव्यापिनः रूपात् स्वमूलरूपं संक्षिप्य स्थितः, तस्मै सानुगाः बलिं समाहरन्, पूजोपकरणानि च समाचक्रुः।
Verse 6
तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥
तोयैः पाद्यार्घ्यादिसमर्हणैः स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनैः, धूपैर्दीपैः सुरभिभिः, लाजाक्षतफलमूलाङ्कुरैश्च तं प्रभुं समपूजयन्।
Verse 7
तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥
स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितैः, नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः—एवं तं प्रभुं समाराधयन्।
Verse 8
जाम्बवानृक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजव: । विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥
जाम्बवानृक्षराजस्तु मनोजवो भेरीशब्दैः, सर्वासु दिक्षु विजयं महोत्सवं च वामनदेवस्याघोषयत्।
Verse 9
महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया । ऊचु: स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिता: ॥ ९ ॥
त्रिपदव्याजयाच्ञया वामनेन हृतां सर्वां महीं दृष्ट्वा, दीक्षितस्य स्वभर्तुः बलिमहाराजस्यासुराः अनुचराः अत्यमर्षिताः सन्तोऽब्रुवन्।
Verse 10
न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वर: । द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥
न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वर: । द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥
Verse 11
अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥
अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥
Verse 12
सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषत: । नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावत: ॥ १२ ॥
सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषत: । नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावत: ॥ १२ ॥
Verse 13
तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तु: शुश्रूषणं च न: । इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुरा: ॥ १३ ॥
तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तु: शुश्रूषणं च न: । इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुरा: ॥ १३ ॥
Verse 14
ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणय: । अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवञ्जातमन्यव: ॥ १४ ॥
ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणय: । अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवञ्जातमन्यव: ॥ १४ ॥
Verse 15
तानभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । प्रहस्यानुचरा विष्णो: प्रत्यषेधन्नुदायुधा: ॥ १५ ॥
तान् अभिद्रवतः दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । प्रहस्य विष्णोः अनुचराः शस्त्राण्युद्यम्य तान् प्रत्यषेधन् ॥
Verse 16
नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥
नन्दः सुनन्दोऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट् ॥ जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वतः । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥
Verse 17
नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥
नन्दः सुनन्दोऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट् ॥ जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वतः । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥
Verse 18
हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलि: । वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन् ॥ १८ ॥
हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषान् अनुचरैः बलिः । वारयामास संरब्धान् काव्यशापम् अनुस्मरन् ॥
Verse 19
हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वच: । मा युध्यत निवर्तध्वं न न: कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९ ॥
हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः । मा युध्यत निवर्तध्वं न नः कालोऽयम् अर्थकृत् ॥
Verse 20
य: प्रभु: सर्वभूतानां सुखदु:खोपपत्तये । तं नातिवर्तितुं दैत्या: पौरुषैरीश्वर: पुमान् ॥ २० ॥
हे दैत्याः, यः प्रभुः सर्वभूतानां सुखदुःखयोः कारणं भवति, तं परमेश्वरं पुरुषं मानुषपौरुषैर्न कश्चिदतिवर्तितुं शक्नोति।
Verse 21
यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् । स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम् ॥ २१ ॥
यः कालरूपः परः पुरुषः पूर्वं नो भवाय आसीत्, दिवौकसाम् अभवाय; स एव भगवान् अद्य तद्विपर्ययेन वर्तते।
Verse 22
बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभि: । सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जन: ॥ २२ ॥
बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभिः । सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जनः ॥
Verse 23
भवद्भिर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरे: । दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति न: ॥ २३ ॥
भवद्भिर्हि बहुशो हरेरनुचराः एते निर्जिताः; दैवेन ऋद्धैस्त एव अद्य युधि जित्वा नः सिंहवन्नदन्ति।
Verse 24
एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति । तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते ॥ २४ ॥
एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति; तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यः नोऽर्थत्वाय कल्पते।
Verse 25
श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपा: । रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षदताडिता: ॥ २५ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, पत्युर्निगदितं श्रुत्वा बलिमहाराजस्याज्ञामनुसृत्य दैत्यदानवयूथपाः विष्णुपार्षदताडिताः रसां पाताललोकं निर्विविशुः।
Verse 26
अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट्प्रभुचिकीर्षितम् । बबन्ध वारुणै: पाशैर्बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ ॥ २६ ॥
अथ तार्क्ष्यसुतो गरुडः विराट्प्रभोः चिकीर्षितं ज्ञात्वा, क्रतौ समाप्ते सूत्येऽहनि सोमपाने, वारुणैः पाशैः बलिं बबन्ध।
Verse 27
हाहाकारो महानासीद् रोदस्यो: सर्वतोदिशम् । निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥
निगृह्यमाणेऽसुरपतौ बलौ प्रभविष्णुना विष्णुना, रोदस्योः सर्वतोदिशं महान् हाहाकारोऽभवत्।
Verse 28
तं बद्धं वारुणै: पाशैर्भगवानाह वामन: । नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप ॥ २८ ॥
राजन्, वारुणैः पाशैः बद्धं नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञम् उदारयशसं बलिं प्रति भगवान् वामनः तदा उवाच।
Verse 29
पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर । द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय ॥ २९ ॥
असुरराज, भूमेः पदानि त्रीणि मह्यं त्वया दत्तानि; द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा, तृतीयं पदं कुत्र स्थापयामि—तदुपकल्पय।
Verse 30
यावत् तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दु: सहोडुभि: । यावद् वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव ॥ ३० ॥
यावत् सूर्यः सह ताराभिरिन्दुश्च प्रकाशते, यावत् पर्जन्यः वर्षति—तावती सर्वा भूरियं तव स्वाम्ये स्थितेति।
Verse 31
पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोक: खं दिशस्तनो: । स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३१ ॥
पदैकेन मया भूर्लोक आक्रान्तः; तनुना खं दिशश्च व्यापिताः। द्वितीयेन पदेन तव पश्यतः स्वर्लोकः अपि मया आक्रान्तः।
Verse 32
प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते । विश त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदित: ॥ ३२ ॥
प्रतिश्रुतं दातुं अशक्तस्य तव निरये वासो विधीयते। तस्मात् गुरुणा शुक्राचार्येण अनुमोदितः सन्, त्वं निरयं विश्य तत्र वस।
Verse 33
वृथा मनोरथस्तस्य दूर: स्वर्ग: पतत्यध: । प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते ॥ ३३ ॥
योऽर्थिनं प्रतिश्रुतस्य अदानेन विप्रलम्भते, तस्य स्वर्गो दूरः; मनोरथो वृथा; स च अधः पतति निरयस्थितिम्।
Verse 34
विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना । तद् व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित् समा: ॥ ३४ ॥
ददामीति त्वया अहं विप्रलब्धः, त्वं चाढ्यमानिना गर्वितः। तस्मात् तव व्यलीकस्य फलम्—कतिचित् समाः निरये भुङ्क्ष्व।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata frames Gaṅgā as caraṇāmṛta—water sanctified by contact with the Lord’s lotus feet. Brahmā’s kamaṇḍalu water, used in reverential pāda-pūjā, becomes supremely purifying and descends through the cosmic levels, symbolizing that the highest purity and fame (yaśas) originate from devotion to the Supreme Person rather than from material elevation like Brahmaloka.
The text lists Nanda, Sunanda, Jaya, Vijaya, Prabala, Bala, Kumuda, Kumudākṣa, Viṣvaksena, Patattrirāṭ (Garuḍa), Jayanta, Śrutadeva, Puṣpadanta, and Sātvata. Their intervention shows that the Lord’s will is upheld not only by His own presence but also through His empowered attendants who protect dharma.
Bali teaches that no material strategy—strength, counsel, intelligence, diplomacy, fortresses, mantras, drugs, or herbs—can surpass kāla, the Lord’s representation governing reversals in fortune. When kāla favors a side, success follows; when it turns adverse, even previously victorious forces must withdraw, underscoring the Bhāgavata theme that sovereignty ultimately belongs to the Supreme.
After the soma-pāna day, Garuḍa acts according to the Lord’s desire and binds Bali with Varuṇa-pāśa, a symbol of cosmic law and moral accountability. The binding externalizes Bali’s crisis: he has vowed charity, the Lord has taken two steps, and now Bali must resolve the remaining obligation—transforming the episode from political loss into a dharma-and-surrender examination.