Adhyaya 19
Vāmanadeva Praises Bali; the Measure of Three Steps; Śukrācārya Warns Against the Gift
वामन–बलिसंवादे वामनदेवो बलिना धर्मयुक्तं विनयवचनं श्रुत्वा दैत्यवंशस्य दानपरम्परां प्रशंसति, तस्य शिरोमणिं प्रह्लादं च स्मारयति। हिरण्याक्ष–हिरण्यकशिप्वोः वृत्तान्तैः क्रोधलोभयोः अनियन्त्रणं दर्शयित्वा बलिनः सुसंस्कृतधर्माचारं भेदयति। ततः स त्रिपदभूमिमात्रं याचते, ब्राह्मणस्य रक्षणं सन्तोषसंयमौ कर्मबन्धविमोचकौ इति शिक्षयन्; इन्द्रियार्थलाभो न कदापि तृप्तिकरः। बालिशमिव याचनां मन्यमानः बलिः अधिकं याचितुम् प्रेरयति, जलदानपूर्वकं दानं कर्तुं सज्जो भवति। तस्मिन्नेव क्षणे शुक्राचार्यः वामनं विष्णुमिति ज्ञात्वा दानं निषेधति—राज्ययशोजीविकानाशं चेतयन्; आपत्काले सामाजिकधर्मरक्षार्थं कदाचित् असत्यस्यापि अनुमतिं वदति। एवं गुरुवाक्येन स्वार्थरक्षा च सत्यव्रतस्य संघर्षः अग्रिमाध्यायाय उपस्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
Verse 2
श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥
श्रीभगवानुवाच—राजन्, तवैतद्वचनं सूनृतं सत्यं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करं च। यस्य प्रमाणं भृगुवंशजा द्विजा:; साम्पराये तवोपदेशक: पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: प्रह्लादमहर्षिरिति॥
Verse 3
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्निःसत्त्वः कृपणः पुमान्। द्विजातये दानं प्रतिश्रुत्य यो न ददाति, वा याचितः प्रत्याख्याता—तादृशो न कदाचनाभूत्॥
Verse 4
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनोऽर्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप। युष्मत्कुले यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुपः खे॥
Verse 5
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥
युष्मत्कुले हिरण्याक्षो जातः। स एक एव गदायुधोऽसहाय इमां महीं चरन् दिग्विजये प्रतिवीरं न कञ्चिदविन्दत्॥
Verse 6
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम्। वराहावतारेण तं हत्वा, तद्वीर्यं भूरि अनुस्मरन् आत्मानं जयिनं मेने॥
Verse 7
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥
निशम्य भ्रातृवधवार्तां हिरण्यकशिपुः क्रुद्धो भ्रातृहणं हरिं हन्तुमिच्छन् तस्य निलयं जगाम।
Verse 8
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥
शूलपाणिं तमायान्तं कृतान्तमिव समालोक्य कालज्ञो मायाविनां वरः विष्णुरेवं चिन्तयामास।
Verse 9
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृश: ॥ ९ ॥
यत्र यत्राहं गच्छामि तत्रासौ मृत्युरिव प्राणभृतां मां अनुगमिष्यति; अतः पराग्दृशोऽस्य हृदयमध्यं प्रवेक्ष्यामि, स मां न द्रक्ष्यति।
Verse 10
एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥
एवं निश्चित्य माधावतो रिपोः शरीरं बलात् धावतोऽसुरेन्द्रस्य विविशे; श्वासानिलेन सह सूक्ष्मदेहः तस्य प्राणरन्ध्रेण नासिकायां प्रविष्टवान्।
Verse 11
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥
स तन्निकेतं शून्यं परिमृश्य विष्णुमपश्यन् कुपितो ननाद; क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान् समुद्रान् विचिन्वन् वीरः विष्णुं न ददर्श।
Verse 12
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
तं नापश्यन् हिरण्यकशिपुरुवाच— मया अन्विष्टमिदं जगत्; भ्रातृहा विष्णुर्नूनं तत्र गतः यतो न कश्चित् पुमान् पुनरावर्तते।
Verse 13
वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥
इह देहिनां वैरानुबन्धोऽयममृत्युपर्यन्त एव; अज्ञानसमुद्भवो मन्युरहंमानबलेन वर्धितः।
Verse 14
पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥
तव पिता विरोचनः प्रह्लादपुत्रो द्विजवत्सलो विद्वानपि; द्विजवेषधारिणो देवान् ज्ञात्वा तेषां याचनया स्वमायुः तेषु ददौ।
Verse 15
भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥
भवानपि गृहमेधिभिः ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैश्च अन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः आचरितान् धर्मान् आस्थितः।
Verse 16
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
तस्मात् वरदर्षभात् त्वत्तोऽहं महीम् ईषद् वृणे— दैत्येन्द्र, मम पदा सम्मितानि पदानि त्रीणि।
Verse 17
नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥
राजन्, जगदीश्वर, वदान्यादपि त्वत्तोऽन्यत् किमपि न कामये; यदर्थमात्रं प्रतिगृह्णाति विद्वान् ब्राह्मणः, तावदेव गृह्णन् पापेन न लिप्यते।
Verse 18
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
श्रीबलिरुवाच—अहो ब्राह्मणदायाद, वाचस्ते वृद्धसम्मताः; त्वं तु बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा।
Verse 19
मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
लोकानामेकमीश्वरं मां वचोभिः समाराध्य, यो द्वीपदाशुषं पदत्रयं वृणीतेऽबुद्धिमानिव; त्रिलोक्याः स्वामित्वात् अहं तुभ्यं द्वीपमपि दातुं शक्नोमि।
Verse 20
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
वटु, यो मामुपव्रज्य याचते, स भूयोऽन्यत्र याचितुं नार्हति; तस्मात् यावत् ते वृत्तिकरीं भूमिं कामयसे, तावत् मे गृहाण।
Verse 21
श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
श्रीभगवानुवाच—नृप, अजितेन्द्रियस्य त्रिलोक्यामपि यावन्तो विषयाः प्रेष्ठाः, ते सर्वेऽपि तं प्रतिपूरयितुं न शक्नुवन्ति।
Verse 22
त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
त्रिभिः क्रमैरपि न तुष्टो यः, स सप्तद्वीपसमन्विते नववर्षात्मकेऽपि द्वीपे न पूर्यते; एकं लब्ध्वापि अन्यान् द्वीपान् प्रार्थयेत्।
Verse 23
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥
सप्तद्वीपाधिपतयोऽपि वैन्यगयादयो नृपाः अर्थकामैः तृष्णाया नान्तं गताः—इति नः श्रुतम्।
Verse 24
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टः सुखं वर्तते; असन्तुष्टोऽजितात्मा त्रिभिर्लोकैरपि न सुखी भवति।
Verse 25
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥
पुंसः संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयोः; यदृच्छया लब्धेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः।
Verse 26
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥
यदृच्छालाभतुष्टस्य विप्रस्य तेजो वर्धते; असन्तोषात् तत्तेजोऽम्भसेवाशुशुक्षणिरिव प्रशाम्यति।
Verse 27
तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
तस्मात्, हे राजन् वरदर्षभ, त्वत्तोऽहं भूमेः त्रिपदान्येव वृणे। एतावता दानेनैव सिद्धोऽहं भवामि; यावत् प्रयोजनं वित्तं तावतैव तुष्टिः॥
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्तः स हसन् आह, “यथेष्टं प्रतिगृह्यताम्।” वामनाय महीं दातुं प्रतिज्ञां दृढीकर्तुं जलभाजनं जग्राह॥
Verse 29
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तम् असुरेश्वरं उशनाः। विष्णोश्चिकीर्षितं जानन् शिष्यं प्राह विदां वरः॥
Verse 30
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥
श्रीशुक्र उवाच—एष वैरोचने साक्षाद् भगवान् विष्णुरव्ययः। कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः॥
Verse 31
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता। न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनयः॥
Verse 32
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥
एष मायामाणवको ब्रह्मचारिरूपेण स्थितोऽपि साक्षाद् भगवान् हरिः। स ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतं चाच्छिद्य, सर्वं गृहीत्वा शत्रवे शक्राय दास्यति॥
Verse 33
त्रिभि: क्रमैरिमाल्लोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
त्रिभिः क्रमैः स विश्वकाय इमान् लोकान् क्रमिष्यति। त्वया त्रिपदभूमिर्दत्ता चेत्, स त्रैलोक्यं व्याप्स्यति; सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा, मूढ, कथं वर्तिष्यसे॥
Verse 34
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥
क्रमतो गाम् पदैकेन, द्वितीयेन दिवं विभोः। खं च कायेन महता व्याप्य, तृतीयस्य कुतो गतिः॥
Verse 35
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
प्रतिश्रुतं दातुं त्वं न शक्नोषि; अप्रदातुः ते निष्ठां नरके मन्ये। यः प्रतिश्रुतस्य प्रतिपादनेऽनीशः, स भवान्॥
Verse 36
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥
येन वृत्तिर्विपद्यते तद्दानं न प्रशंसन्ति पण्डिताः। दानं यज्ञस्तपः कर्म च लोके वृत्तिमतः सम्भवति॥
Verse 37
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
तस्माद् विद्वान् संचितं वित्तं पञ्चधा विभजेत्—धर्माय, यशसे, अर्थसमृद्धये, कामाय, स्वजनपोषणाय च। एवं कृत्वा स इह चामुत्र च मोदते॥
Verse 38
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम। ‘ॐ’पूर्वकं यत् प्रोक्तं तत् सत्यं, यन्न ‘इति’ विना, तदनृतं हि॥
Verse 39
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते। वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मनः॥
Verse 40
तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥
तद् यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात्। एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन्न संशयः॥
Verse 41
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति। यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान्। भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने॥
Verse 42
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥
अतः क्षेमतरं मार्गं ‘नेति’ वदितुम्। यद्यपि तदनृतं, तथापि सर्वतो रक्षति, परानुकम्पां जनयति, परधनसंग्रहे च पूर्णावकाशं ददाति। तथापि यो नित्यं ‘किञ्चिदपि नास्ति’ इति ब्रूते, स दुष्कीर्तिः; स जीवन्नेव मृतः, श्वसन्नपि हन्तव्य इव।
Verse 43
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
स्त्रीषु नर्मणि विवाहे च, वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे। गोब्राह्मणार्थे तथा हिंसायां (पररक्षणे) च, नानृतं जुगुप्सितं भवति।
Frequently Asked Questions
On the surface it models brāhmaṇical restraint—taking only what is needed to avoid sinful entanglement. Theologically it is deliberate līlā: the Lord’s “small” request exposes the limits of material proprietorship and prepares the revelation of Trivikrama, where the Supreme measures and reclaims the cosmos while honoring the devotee’s vow.
Satisfaction is linked to self-control, not to the quantity of possessions. The text argues that uncontrolled senses remain dissatisfied even with the three worlds, while a person content with what destiny provides becomes fit for liberation and gains spiritual strength (brahma-tejas).
Śukrācārya is the Daityas’ preceptor and a master of policy and ritual learning. He recognizes Vāmana as Viṣṇu acting for the devas’ interest and warns that the promised gift will result in total dispossession, endangering Bali’s livelihood and the Daitya cause; thus he urges refusal as protective strategy.
The passage lists narrow social exceptions where falsity is traditionally not condemned (e.g., protecting life, cows, and brāhmaṇical culture). Yet the narrative context problematizes Śukrācārya’s counsel by placing it against Bali’s pledged satya and the presence of Viṣṇu; the next narrative movement tests whether expediency can override a vow made in a sacred charitable act.