Adhyaya 17
Aditi’s Payo-vrata and Viṣṇu’s Promise to Appear as Her Son (Prelude to Vāmana)
कश्यपस्य पूर्वोपदेशमनुसृत्य अदितिः वासुदेवे एकाग्रध्यानपूर्वकं मनोेन्द्रियनिग्रहं कृत्वा कठोरं पयोव्रतं चरति। तुष्टः चतुर्भुजः भगवान् विष्णुः तस्याः पुरतः प्रादुरभवत्; सा सात्त्विकभावैः परिप्लुता स्तुतिं कृत्वा तं यज्ञभोक्तारं विश्वरूपं अच्युतं सर्वनियन्तारं सर्वसिद्धिदं च वर्णयति। भगवान् तस्याः अभिप्रायं प्रकाशयति—देवानां नष्टं राज्यं मानं च पुनः स्थापयितुं असुरान् जेतुं च; किन्तु ब्राह्मणरक्षणात् दैत्याः अधुना ‘अजेयाः’, अतः बलप्रयोगेन सुखं न स्यात् इति सावधानं करोति। व्रतेन सन्तुष्टः सन् स उपायं वरं ददाति—कश्यपद्वारा प्रविश्य अहं तव पुत्रो भविष्यामि, देवान् रक्षिष्यामि। कश्यपस्य पूजनं कृत्वा योजनां गोपनीयां धारयितुम् आदेशयति। ततो भगवान् अन्तर्धत्ते; कश्यपः समाधौ विष्णोः अंशप्रवेशं पश्यन् स्ववीर्यं अदितेर्गर्भे न्यस्यति। ब्रह्मा भगवतोऽवतरणं ज्ञात्वा वैदिकैः स्तोत्रैः स्तौति; एवं वामनावतारकथायाः प्रस्तावोऽयं अध्यायः।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता सादिती राजन्स्वभर्त्रा कश्यपेन वै । अन्वतिष्ठद् व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्ता सादिती राजन् स्वभर्त्रा कश्यपेन वै; अन्वतिष्ठद् व्रतमिदं द्वादशाहम् अतन्द्रिता।
Verse 2
चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥
अदितिः एकाग्रबुद्ध्या महापुरुषमीश्वरं चिन्तयामास; बुद्धिसारथिना मनसा इन्द्रियदुष्टाश्वान् निगृह्य, अखिलात्मनि भगवति वासुदेवे मनः समाधाय पयोव्रतं चचार।
Verse 3
चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥
अदितिः एकाग्रबुद्ध्या महापुरुषमीश्वरं चिन्तयामास; बुद्धिसारथिना मनसा इन्द्रियदुष्टाश्वान् निगृह्य, अखिलात्मनि भगवति वासुदेवे मनः समाधाय पयोव्रतं चचार।
Verse 4
तस्या: प्रादुरभूत्तात भगवानादिपुरुष: । पीतवासाश्चतुर्बाहु: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ ४ ॥
तस्याः पुरतः प्रादुरभूद् भगवान् आदिपुरुषः—पीतवासाः चतुर्बाहुः शङ्खचक्रगदापद्मधरः।
Verse 5
तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् । ननाम भुवि कायेन दण्डवत् प्रीतिविह्वला ॥ ५ ॥
तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य अदितिः सहसोत्थाय सादरं भुवि कायेन दण्डवत् ननाम, प्रीतिविह्वला।
Verse 6
सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थिता नोत्सेह आनन्दजलाकुलेक्षणा । बभूव तूष्णीं पुलकाकुलाकृति- स्तद्दर्शनात्युत्सवगात्रवेपथु: ॥ ६ ॥
सा उत्थाय बद्धाञ्जलिः स्तोतुं स्थिता; आनन्दजलाकुलेक्षणा नोत्सेह। तद्दर्शनात् पुलकाकुलाकृतिः, तूष्णीं बभूव, उत्सवहर्षेण गात्रं वेपथुमत्।
Verse 7
प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्यदिति: कुरूद्वह । उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ॥ ७ ॥
प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्यदितिः कुरूद्वह । उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ॥ ७ ॥
Verse 8
श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय । आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं न: कृधीश भगवन्नसि दीननाथ: ॥ ८ ॥
श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय । आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं नः कृधीश भगवन्नसि दीननाथः ॥ ८ ॥
Verse 9
विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने । स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोध- व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते ॥ ९ ॥
विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने । स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोधव्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते ॥ ९ ॥
Verse 10
आयु: परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मी- र्द्योभूरसा: सकलयोगगुणास्त्रिवर्ग: । ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशी: ॥ १० ॥
आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मीर् द्योभूरसाः सकलयोगगुणास्त्रिवर्गः । ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशीः ॥ १० ॥
Verse 11
श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन्भगवान्पुष्करेक्षण: । क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानामिति होवाच भारत ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन् भगवान्पुष्करेक्षणः । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामिति होवाच भारत ॥ ११ ॥
Verse 12
श्रीभगवानुवाच देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्क्षितम् । यत् सपत्नैर्हृतश्रीणां च्यावितानां स्वधामत: ॥ १२ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे देवमातः, भवत्या मम चिरकाङ्क्षितं मनोगतम् अवगतम्; यत् सपत्नैः हृतश्रीणां स्वधामतः च्यावितानां तव पुत्राणां हितं त्वं कामयसे।
Verse 13
तान्विनिर्जित्य समरे दुर्मदानसुरर्षभान् । प्रतिलब्धजयश्रीभि: पुत्रैरिच्छस्युपासितुम् ॥ १३ ॥
हे देवि, समरे दुर्मदान् असुरर्षभान् विनिर्जित्य, प्रतिलब्धजयश्रीभिः पुत्रैः सह माम् उपासितुम् त्वम् इच्छसि इति अहं जानामि।
Verse 14
इन्द्रज्येष्ठै: स्वतनयैर्हतानां युधि विद्विषाम् । स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दु:खिता: ॥ १४ ॥
इन्द्रज्येष्ठैः देवैः समरे विद्विषः हतान्; तेषां स्त्रियः रुदन्तीः आसाद्य, दुःखिताः द्रष्टुम् इच्छसि।
Verse 15
आत्मजान्सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहृतयश:श्रिय: । नाकपृष्ठमधिष्ठाय क्रीडतो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १५ ॥
आत्मजान् सुसमृद्धान्, प्रत्याहृतयशःश्रियः, नाकपृष्ठम् अधिष्ठाय यथापूर्वं क्रीडतः द्रष्टुम् इच्छसि।
Verse 16
प्रायोऽधुना तेऽसुरयूथनाथा अपारणीया इति देवि मे मति: । यत्तेऽनुकूलेश्वरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति ॥ १६ ॥
हे देवि, अधुना प्रायः असुरयूथनाथाः अपारणीया इति मे मतिः; यतः तेऽनुकूले ईश्वरविप्रगुप्ताः, तत्र विक्रमः सुखं न ददाति।
Verse 17
अथाप्युपायो मम देवि चिन्त्य: सन्तोषितस्य व्रतचर्यया ते । ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात् ॥ १७ ॥
अथापि देवि, तव व्रतचर्यया सन्तोषितोऽहं तव प्रसादायोपायं चिन्तयामि। ममार्चनं कदापि निष्फलं न भवति; श्रद्धानुरूपं यथायोग्यं फलं निश्चयेन ददाति॥
Verse 18
त्वयार्चितश्चाहमपत्यगुप्तये पयोव्रतेनानुगुणं समीडित: । स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्यधिष्ठित: ॥ १८ ॥
त्वया पयोव्रतेन सुतरक्षार्थं सम्यगर्चितोऽहं स्तुतश्च। मारीचतपसा धिष्ठितः स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य तव सुतान् गोप्ता भविष्यामि॥
Verse 19
उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् । मां च भावयती पत्यावेवंरूपमवस्थितम् ॥ १९ ॥
भद्रे, प्रजापतिं पतिं त्वं उपधाव; स तपसा शुद्धोऽकल्मषः। पत्युर्देहे मां स्थितं भावयन्ती तं पत्यं सम्यगर्चय॥
Verse 20
नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथञ्चन । सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम् ॥ २० ॥
देवि, एतद् देवगुह्यं सुसंवृतं रहस्यम्; पृष्टयापि कस्यचित् परस्मै कथञ्चन न आख्येयम्। गुप्ते हि सर्वं सम्पद्यते॥
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभो: । उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच—एतावदुक्त्वा भगवान् तत्रैवान्तरधीयत। अदितिः हरेर्जन्मात्मनि दुर्लभं वरं लब्ध्वा कृतकृत्यवद् अभवत्, सा परया भक्त्या पतिमुपाधावत्॥
Verse 22
स वै समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत । प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्यवितथेक्षण: ॥ २२ ॥
स वै समाधियोगेन कश्यपो मुनिरव्यभिचारदृक् । आत्मनि प्रविष्टं हरेरंशं पूर्णं ददर्श सुस्पष्टम् ॥
Verse 23
सोऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् । समाहितमना राजन्दारुण्यग्निं यथानिल: ॥ २३ ॥
सोऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् । समाहितमना राजन् दारुण्यग्निं यथानिलः ॥
Verse 24
अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् । हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभि: ॥ २४ ॥
अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् । हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभिः ॥
Verse 25
श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमोऽस्तु ते । नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नम: ॥ २५ ॥
श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमोऽस्तु ते । नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नमः ॥
Verse 26
नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे । त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ २६ ॥
नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे । त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे ॥
Verse 27
त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्य- मनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहु: । कालो भवानाक्षिपतीश विश्वं स्रोतो यथान्त:पतितं गभीरम् ॥ २७ ॥
हे प्रभो! त्वमेव भुवनस्य आदिर्मध्योऽन्तश्च; अनन्तशक्तिं परमं पुरुषं वेदा यं स्तुवन्ति। कालरूपो भवान् गभीरान्तःपतितं स्रोतो यथा पतितशाखापत्राणि आकर्षति, तथा विश्वस्य सर्वं स्वयम् आकर्षसि॥
Verse 28
त्वं वै प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णु: । दिवौकसां देव दिवश्च्युतानां परायणं नौरिव मज्जतोऽप्सु ॥ २८ ॥
त्वमेव स्थिरजङ्गमानां प्रजानां प्रथमो जनकः, प्रजापतीनां च सम्भविष्णुः। हे देव! दिवश्च्युतानां दिवौकसां त्वमेव परायणं, मज्जतोऽप्सु नरस्य नौरिवैकाऽऽशा॥
Frequently Asked Questions
Payo-vrata exemplifies vrata elevated by bhakti: disciplined observance coupled with unwavering remembrance of Vāsudeva. The chapter shows that such worship compels divine response (poṣaṇa), not merely as material reward but as the Lord’s personal commitment to protect His devotees’ welfare through avatāra.
The text attributes their current invincibility to brāhmaṇa protection. Since the Supreme Lord favors and safeguards brāhmaṇas and the sanctity of their influence, attempts to overpower the asuras by sheer force—while they are aligned with brahminical backing—would not produce auspicious results; hence the Lord chooses a subtler, dharma-consistent strategy.
The narrative presents the Lord’s descent as voluntary and purpose-driven: satisfied by devotion, He enters Kaśyapa as a plenary portion and is placed into Aditi’s womb, establishing the avatāra’s human-like birth while maintaining divine transcendence. The theological emphasis is that the Lord becomes ‘bound’ by bhakti and vows, not by karma.
The chapter frames secrecy (guhya) as a condition for successful sacred strategy. Confidentiality prevents obstruction, preserves the integrity of the vow’s fruit, and aligns with the Purāṇic motif that divine plans unfold best when protected from premature disclosure and counteraction.