Adhyaya 15
Bali Mahārāja’s Empowerment and Conquest of Indra’s City (Prelude to Vāmana’s Petition)
परीक्षित् वामन–बलिवृत्तान्ते मुख्यं धर्मतत्त्वविरोधाभासं पृच्छति—सर्वस्वामी भगवान् त्रिपदभूमिं याचते, ततः बलिं निगृह्णाति इति। शुकदेवः तस्य पूर्वपीठिकां कथयति। पूर्वपराजयात् शुक्रमुनिना संजीवितः बलिः भृगुब्राह्मणानां शिष्यत्वं गत्वा विश्वजित्यज्ञाय शुद्धीकृतः; तस्माद् यज्ञात् दिव्यं रथं शस्त्राणि कवचं अजरामालां शङ्खं च प्रादुर्भवन्ति। ब्रह्मतेजसा समन्वितः स बलवानसुरसेनां संगृह्य इन्द्रपुरीं रम्यवर्णितां प्रति प्रयाति। अभिषिक्तबलं निवारयितुं अशक्तः इन्द्रः बृहस्पतिं शरणं गच्छति; स उपदिशति—केवलं परमेश्वर एव बलिं दमनं कर्तुं शक्नोति, बलिनाशोऽपि ब्राह्मणापचारात् भविष्यति। देवाः तिरोभवन्ति, बलिः स्वर्गं जयति, भृगवः शतं अश्वमेधान् तेन कारयन्ति; तेन कीर्तिः श्रीश्च वर्धते, वामनागमनाय भूमिः सज्जीभवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—बलेः कस्मात् हरिः कृपण इव भूमेः पदत्रयं याचितवान्? लब्धार्थोऽपि भूतेश्वरः किमर्थं तमबबन्ध? एतद्वेदितुमिच्छामो नः महत्कौतूहलम्; पूर्णस्य याच्ञेश्वरस्य निरपराधस्य च बन्धनं कथम्?
Verse 2
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—सर्वस्वामी हरिः बलेः पदत्रयं भूमेः कृपण इव किमर्थं याचितवान्? लब्धदानोऽपि भूतेश्वरः किमर्थं तमबबन्ध? एतद्वेदितुं नः महत्कौतूहलम्; पूर्णस्य याच्ञेश्वरस्य निरपराधस्य च बन्धनं कथं जातम्?
Verse 3
श्रीशुक उवाच पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन्भृगुभि: स जीवित: । सर्वात्मना तानभजद् भृगून्बलि: शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, इन्द्रेण पराजितः श्रीरहितोऽसुभिश्च हापितो बलिः; तं भृगुवंशजः शुक्राचार्यः पुनर्जीवितवान्। तस्मात् स महात्मा बलिः शिष्यत्वं गत्वा भृगून्प्रत्यात्मनिवेदनेन श्रद्धया सर्वात्मना सेवामकरोत्॥
Verse 4
तं ब्राह्मणा भृगव: प्रीयमाणा अयाजयन्विश्वजिता त्रिणाकम् । जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावा: ॥ ४ ॥
तं बलिं भृगवो ब्राह्मणाः प्रीयमाणाः त्रिणाकं विश्वजिता यज्ञेन अयाजयन्। इन्द्रराज्यं जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महानुभावाः महाभिषेकेणाभ्यषिञ्चन्॥
Verse 5
ततो रथ: काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णा: । ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
ततः हविर्भिराहुते हुताशने काञ्चनपट्टनद्धो दिव्यो रथः प्रादुरभूत्। हर्यश्ववर्णा हयाश्च प्रादुरासन्, सिंहलाञ्छनध्वजश्च विराजमानः॥
Verse 6
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् । पितामहस्तस्य ददौ च माला- मम्लानपुष्पां जलजं च शुक्र: ॥ ६ ॥
दिव्यं धनुः पुरटोपनद्धं, तूणौ चाव्यर्थशरपूरितौ, दिव्यं कवचं च प्रादुरभूत्। पितामहः प्रह्लादोऽম्लानपुष्पमालां ददौ, शुक्रश्च जलजशङ्खं प्रददौ॥
Verse 7
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थ- स्तै: कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् । प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणाम: प्रह्लादमामन्त्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
एवं स विप्रैः प्रोक्तं स्वस्त्ययनं विधाय, तेषां प्रसादेन योधनसामग्रीं लब्ध्वा, विप्रान् प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य। प्रह्लादं चामन्त्र्य तस्मै नमश्चकार॥
Verse 8
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
अथ भृगुदत्तं दिव्यं रथमारुह्य महारथः सुस्रग्धरः सन्नद्धः। धन्वी खड्गी धृतेषुधिः, हेमाङ्गदालङ्कृतबाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः। रथासने निषण्णो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् तेजसा रराज॥
Verse 9
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
अथ भृगुदत्तं दिव्यं रथमारुह्य महारथः सुस्रग्धरः सन्नद्धः। धन्वी खड्गी धृतेषुधिः, हेमाङ्गदालङ्कृतबाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः। रथासने निषण्णो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् तेजसा रराज॥
Verse 10
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
स्वयूथैः सह तुल्यैश्वर्यबलश्रीभिर्दैत्ययूथपैर्वृतो बलिर्महाराजः; ते दृग्भिः खमिव पिबन्तो दिशः परिधीनिव दहन्त इवाभान्त।
Verse 11
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
एवं महतीमासुरीं ध्वजिनीं विकर्षन् विभुर्बलिर्इन्द्रपुरीं स्वृद्धां ययौ; रोदसी कम्पयन्निव जगत्पृष्ठं चचाल।
Verse 12
रम्यामुपवनोद्यानै: श्रीमद्भिर्नन्दनादिभि: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: । प्रवालफलपुष्पोरुभारशाखामरद्रुमै: ॥ १२ ॥
इन्द्रपुरी रम्यामुपवनोद्यानैः श्रीमद्भिर्नन्दनादिभिः; कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतैः सेविता, प्रवालफलपुष्पभारनम्रशाखामरद्रुमैश्च शोभिता।
Verse 13
हंससारसचक्राह्वकारण्डवकुलाकुला: । नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदा: सुरसेविता: ॥ १३ ॥
यत्र नलिन्यः हंससारसचक्राह्वकारण्डवकुलाकुलाः; तासु सुरसेविताः प्रमदाः क्रीडन्ति।
Verse 14
आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया । प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
आकाशगङ्गया देव्या परिखाभूतया वृतां, अग्निवर्णेनोन्नतेन साट्टालेन प्राकारेण च सा पुरी परितः शोभिता।
Verse 15
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारै: स्फटिकगोपुरै: । जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
द्वाराणि रुक्मपट्टकपाटैः कृतानि, गोपुराणि च स्फटिकमयानि; विविधैः प्रपथैः संयोजिता सा पुरी, विश्वकर्मणा विनिर्मिता।
Verse 16
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् । शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
सभाचत्वररथ्याभिः समृद्धां, विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम्; शृङ्गाटकानि मणिमयानि, वज्रविद्रुमवेदिभिश्च शोभिताम्।
Verse 17
यत्र नित्यवयोरूपा: श्यामा विरजवासस: । भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिरिव वह्नय: ॥ १७ ॥
यत्र नित्यवयोरूपाः श्यामा विरजवाससः; रूपवन्नार्यः भ्राजन्ते ह्यर्चिर्भिरिव वह्नयः।
Verse 18
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्टनवसौगन्धिकस्रजाम् । यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुत: ॥ १८ ॥
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्टनवसौगन्धिकस्रजाम्; यत्रामोदमुपादाय मार्गे आवाति मारुतः।
Verse 19
हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना । पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमार्गे यान्ति सुरप्रिया: ॥ १९ ॥
हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना; पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमार्गे यान्ति सुरप्रियाः।
Verse 20
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभि- र्नानापताकावलभीभिरावृताम् । शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम् ॥ २० ॥
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभिर्नानापताकावलभीभिरावृतां पुरीम्। शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलां सदा शुश्रुवुः॥
Verse 21
मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनै: सतालवीणामुरजेष्टवेणुभि: । नृत्यै: सवाद्यैरुपदेवगीतकै- र्मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः सतालवीणामुरजेष्टवेणुभिः। नृत्यैः सवाद्यैरुपदेवगीतकैर्मनोरमा पुरी स्वप्रभया जितप्रभा॥
Verse 22
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठा: खला भूतद्रुह: शठा: । मानिन: कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठाः खला भूतद्रुहः शठाः। मानिनः कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत्॥
Verse 23
तां देवधानीं स वरूथिनीपति- र्बहि: समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया । आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन्भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
तां देवधानीं स वरूथिनीपतिः बहिः समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया। आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन् भयमिन्द्रयोषिताम्॥
Verse 24
मघवांस्तमभिप्रेत्य बले: परममुद्यमम् । सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह ॥ २४ ॥
मघवांस्तमभिप्रेत्य बलेः परममुद्यमम्। सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह॥
Verse 25
भगवन्नुद्यमो भूयान्बलेर्न: पूर्ववैरिण: । अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत्तेजसोर्जित: ॥ २५ ॥
भगवन्, अस्माकं पूर्ववैरिणो बलेः महात्मनः नूतनः समुत्साहो भूयान् जातः। स च अद्भुततेजसा बलिना च समर्जितः; तस्य पराक्रमं वयं दुर्विषह्यम् इति मन्यामहे।
Verse 26
नैनं कश्चित् कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वर: । पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश । दहन्निव दिशो दृग्भि: संवर्ताग्निरिवोत्थित: ॥ २६ ॥
अस्य बलेः सैन्यव्यूहं कश्चिदपि क्वचिद् न प्रतिव्योढुं समर्थः। स इदानीं मुखेन सर्वं जगत् पिबन्निव, जिह्वया दश दिशो लिहन्निव, नेत्राभ्यां दिशो दहन्निव दृश्यते; संवर्ताग्निरिवोत्थितः।
Verse 27
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपो: । ओज: सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यम: ॥ २७ ॥
ब्रूहि मे, मद्रिपोः एतस्य दुर्धर्षत्वस्य कारणम्। कुत एतदोजः, सहः, बलं, तेजः, तथा चायं समुत्साहः?
Verse 28
श्रीगुरुरुवाच जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् । शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ २८ ॥
श्रीगुरुरुवाच—जानामि, मघवन्, अस्य शत्रोः उन्नतेः कारणम्। भृगुवंश्या ब्रह्मवादिनो ब्राह्मणाः, शिष्ये बलेः प्रसन्नाः, तस्मै उपभृतं दिव्यं तेजो ददुः।
Verse 29
ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थोऽस्ति कश्चन । भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् । विजेष्यति न कोऽप्येनं ब्रह्मतेज:समेधितम् । नास्य शक्त: पुर: स्थातुं कृतान्तस्य यथा जना: ॥ २९ ॥
ओजस्विनं बलिं जेतुं न कश्चन समर्थः। भवद्विधो भवान् वा, ईश्वरं हरिं वर्जयित्वा, नैनं विजेष्यति। ब्रह्मतेजसा समेधितं एनं कोऽपि नाभिभवेत्; कृतान्तस्य पुरः यथा जना न स्थातुं शक्नुवन्ति, तथा नास्य पुरः कश्चन शक्तः।
Verse 30
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् । यात कालं प्रतीक्षन्तो यत: शत्रोर्विपर्यय: ॥ ३० ॥
तस्मात् स्वनिलयं त्यक्त्वा यूयं सर्वे त्रिविष्टपात् अन्यत्र गच्छत; शत्रोर्विपर्ययं कालं प्रतीक्षध्वं, यत्र न दृश्यध्वे।
Verse 31
एष विप्रबलोदर्क: सम्प्रत्यूर्जितविक्रम: । तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
एष बलिर्वैरोचनः विप्रप्रसादबलात् सम्प्रत्युर्जितविक्रमः; पश्चाद् विप्रान् अवमान्य सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति।
Verse 32
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना । हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणा: कामरूपिण: ॥ ३२ ॥
एवं गुरुणा बृहस्पतिना हितोपदिष्टार्थाः ते गीर्वाणाः तद्वचः शीघ्रमङ्गीकृत्य कामरूपिणः त्रिविष्टपं हित्वा अदृश्याः प्रकीर्णा जग्मुः।
Verse 33
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचन: पुरीम् । देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
देवेषु निलीनेषु बलिर्वैरोचनः देवधानीं पुरीमधिष्ठाय ततो जगत्त्रयं वशं निन्ये।
Verse 34
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगव: शिष्यवत्सला: । शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन् ॥ ३४ ॥
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगवः शिष्यवत्सलाः प्रीताः शतेन हयमेधानाम् अनुव्रतमयाजयन्।
Verse 35
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् । कीर्तिं दिक्षु वितन्वान: स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
ततः तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुतां कीर्तिं दिक्षु वितन्वानः स बलीन्द्रः स्वपदे रेजे, नभसि उदुराडिव प्रभामयः।
Verse 36
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् । कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामना: ॥ ३६ ॥
द्विजदेवानुग्रहेण स स्वृद्धां श्रियं बुभुजे; महामना बलीः कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानः राज्यं सुखेनाभुङ्क्त।
Frequently Asked Questions
Because Bali’s strength was amplified by brāhmaṇical benedictions (brahma-tejas) obtained through regulated yajña and guru-service; such consecrated power is not easily countered by mere military force. Bṛhaspati’s counsel protects the devas (poṣaṇa) while awaiting divine intervention, since only the Supreme Lord can ultimately subdue Bali without violating the deeper order sustained by brāhmaṇical sanction.
After being revived and accepting Śukrācārya as guru, Bali serves with faith and undergoes purification rites. The Bhṛgu brāhmaṇas engage him in the Viśvajit yajña, from which celestial weapons and royal insignia appear. This ritual empowerment—combined with guru-kr̥pā and brāhmaṇical favor—produces extraordinary influence described as brahma-tejas, enabling him to overtake Indra’s realm.
Indrapurī is portrayed as architecturally perfect and morally guarded—entry is barred to the sinful, envious, violent, and greedy—indicating that heavenly enjoyment is linked to merit and regulated virtue. Its splendor heightens the narrative contrast: even such a refined realm becomes vulnerable when cosmic administration is disrupted, preparing the reader to see why the Lord’s intervention (via Vāmana) is required to restore balance.
Both, in complementary roles. Śukrācārya revives Bali, accepts him as disciple, and provides guidance and symbols (such as the conch and chariot), while the Bhṛgu brāhmaṇas, pleased with Bali, ritually empower him through purification and the Viśvajit yajña, culminating in the manifestation of divine armaments and the rise of brahma-tejas.