Adhyaya 14
Manvantara Administration: Appointment of Manus, Indras, and the Restoration of Dharma
पूर्वोक्तावतार-मन्वन्तरव्यवस्थां श्रुत्वा परीक्षित् पृच्छति—मन्वादयः लोकपालाः केनाज्ञया स्वस्वकार्यं कुर्वन्ति इति। शुकदेवः कथयति—भगवान् हरिः स्वांशावतारैः (यथा यज्ञः) मनून्, तेषां पुत्रान्, महर्षीन्, इन्द्रं देवान् च नियोजयति। युगसन्धिषु धर्मे विकृते सन्ताः धर्मं पुनः स्थापयन्ति; ततः मनवः भगवदाज्ञया चातुर्वर्ण्याश्रमधर्मान् सम्यक् पुनरुद्धरन्ति। मनोर्वंशजा राजानः यज्ञान् कुर्वन्ति, फलानि देवेभ्यः समर्पयन्ति, भगवन्मण्डितया आज्ञया प्रजाः पालयन्ति; इन्द्रः वरप्रदानेन शक्तः कालेन वृष्ट्या त्रिलोकीं धारयति। सिद्धाः ज्ञानोपदेशकाः, कर्मोपदेष्टारः, योगाचार्याः, प्रजापतयः, राजत्वं कालश्च—एते सर्वे हरेरेव विभूतयः इति निरूप्यते। मायया मोहिताः तर्कपराः प्रभुं न पश्यन्ति; ब्रह्मणोऽह्नि चतुर्दश मनवः भवन्ति इति कालविधानं प्रतिपाद्य मन्वन्तरकथानां भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच मन्वन्तरेषु भगवन्यथा मन्वादयस्त्विमे । यस्मिन्कर्मणि ये येन नियुक्तास्तद्वदस्व मे ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—हे भगवन् शुकदेव गोस्वामिन्, मन्वन्तरेषु मन्वादयः केन आदेशेन यथायोग्यं स्वस्वकर्मणि नियुक्ताः? तद् विस्तरेण मे ब्रूहि॥
Verse 2
श्रीऋषिरुवाच मनवो मनुपुत्राश्च मुनयश्च महीपते । इन्द्रा: सुरगणाश्चैव सर्वे पुरुषशासना: ॥ २ ॥
श्रीऋषिरुवाच—हे महीपते, मनवो मनुपुत्राश्च मुनयश्चेन्द्राः सुरगणाश्च सर्वे भगवतः पुरुषोत्तमस्य शासनेन नियुक्ताः सन्ति॥
Verse 3
यज्ञादयो या: कथिता: पौरुष्यस्तनवो नृप । मन्वादयो जगद्यात्रां नयन्त्याभि: प्रचोदिता: ॥ ३ ॥
हे नृप, यज्ञादयः या मया कथिताः पौरुष्यास्तनवः; ताभिः प्रचोदिताः मन्वादयो जगद्यात्रां नयन्ति, तेषां निर्देशनात् विश्वकार्याणि प्रवर्तन्ते॥
Verse 4
चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्ताञ्छ्रुतिगणान्यथा । तपसा ऋषयोऽपश्यन्यतो धर्म: सनातन: ॥ ४ ॥
चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्तान् श्रुतिगणान् यथा दृष्ट्वा, ऋषयस्तपसा सनातनधर्मस्य यथार्थं पुनः प्रकाशयन्ति, धर्मतत्त्वं प्रतिष्ठापयन्ति॥
Verse 5
ततो धर्मं चतुष्पादं मनवो हरिणोदिता: । युक्ता: सञ्चारयन्त्यद्धा स्वे स्वे काले महीं नृप ॥ ५ ॥
ततः हे नृप, हरिणोदिताः मनवो धर्मं चतुष्पादं यथावत् पुनः सञ्चारयन्ति; स्वे स्वे काले युक्ताः सन्तो महीं प्रत्यक्षं धर्ममार्गे स्थापयन्ति॥
Verse 6
पालयन्ति प्रजापाला यावदन्तं विभागश: । यज्ञभागभुजो देवा ये च तत्रान्विताश्च तै: ॥ ६ ॥
यज्ञफलभोगार्थं प्रजापालाः मनोः पुत्रपौत्रादयः विभागशः यावदन्तं भगवतोऽाज्ञां पालयन्ति। तत्र यज्ञभागभुजो देवा अपि तैः सह भागं लभन्ते॥
Verse 7
इन्द्रो भगवता दत्तां त्रैलोक्यश्रियमूर्जिताम् । भुञ्जान: पाति लोकांस्त्रीन् कामं लोके प्रवर्षति ॥ ७ ॥
इन्द्रो भगवता दत्तां त्रैलोक्यश्रियमूर्जिताम् उपभुञ्जानः त्रिलोकान् पाति, सर्वेषु लोकेषु कामं पर्याप्तं वर्षं प्रवर्षति॥
Verse 8
ज्ञानं चानुयुगं ब्रूते हरि: सिद्धस्वरूपधृक् । ऋषिरूपधर: कर्म योगं योगेशरूपधृक् ॥ ८ ॥
हरिः सिद्धस्वरूपधृक् प्रतियुगं ज्ञानं ब्रूते; ऋषिरूपधरः कर्ममार्गं शिक्षयति; योगेशरूपधृक् महायोगिरूपेण योगपद्धतिं प्रकाशयति॥
Verse 9
सर्गं प्रजेशरूपेण दस्यून्हन्यात् स्वराड्वपु: । कालरूपेण सर्वेषामभावाय पृथग्गुण: ॥ ९ ॥
प्रजेशरूपेण मरीच्यादिना सर्गं करोति; स्वराड्रूपेण राजा भूत्वा दस्यून् हन्ति; कालरूपेण सर्वेषामभावं करोति। भौतिकसत्त्वादिगुणा अपि भगवतो गुणा इति बोध्यम्॥
Verse 10
स्तूयमानो जनैरेभिर्मायया नामरूपया । विमोहितात्मभिर्नानादर्शनैर्न च दृश्यते ॥ १० ॥
एभिर्जनैः मायया नामरूपया स्तूयमानोऽपि, नानादर्शनैः विमोहितात्मभिः स भगवान् न दृश्यते॥
Verse 11
एतत् कल्पविकल्पस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् । यत्र मन्वन्तराण्याहुश्चतुर्दश पुराविद: ॥ ११ ॥
एतत् कल्पस्य विविधविकल्पानां प्रमाणं मया पूर्वमेव परिकीर्तितम्। यत्र पुराविदो विद्वांसश्चतुर्दश मन्वन्तराणि ब्रह्मणोऽह्नि भवन्तीति निश्चिन्वन्ति॥
Frequently Asked Questions
Śukadeva states that the Supreme Personality of Godhead appoints them through His incarnations (such as Yajña). Under the Lord’s direction, Manus, Indras, sages, and devas administer universal affairs, making cosmic governance ultimately a delegated function of Hari.
At yuga transitions, saintly authorities reestablish religious principles; then the Manus, acting fully under the Lord’s instructions, restore occupational duty in its complete fourfold form. This presents dharma not as a merely social convention but as a divinely supervised system meant to guide human life toward purification and devotion.
Indra’s rains represent a key administrative service: empowered by the Lord’s benedictions, Indra maintains living beings across the three worlds by providing sufficient rainfall. The text links ecological stability and prosperity to divine order mediated through appointed devas.
It attributes their institutional teaching to the Lord’s functional manifestations: Hari appears as siddhas (e.g., Sanaka) to teach transcendental knowledge, as sages (e.g., Yājñavalkya) to teach karma, and as great yogīs (e.g., Dattātreya) to teach mystic yoga—integrating diverse disciplines under one supreme source.
The chapter states that the Lord, as time, annihilates everything; similarly, as king He punishes rogues, and as prajāpati He generates progeny. This frames creation, governance, and destruction as coordinated divine functions rather than independent material forces.
Because people are bewildered by māyā (illusory energy). The verse implies that purely speculative or empirical approaches, lacking divine grace and proper devotional orientation, fail to reveal the personal Absolute Truth who stands behind cosmic functions and administrators.
There are fourteen Manus in one kalpa (one day of Brahmā). This anchors manvantara history within Purāṇic cosmology, explaining how repeated administrative cycles occur within a larger temporal framework and preparing the reader for subsequent manvantara-specific accounts.