Adhyaya 13
The Future Manus and the Avatāras in Their Manvantaras
शुकदेवः मन्वन्तर-क्रमं निरूपयन् वर्तमानं शासनं स्थापयति—श्राद्धदेवो वैवस्वतो मनुः सप्तमः, तस्य पुत्राः, देवगणाः, पुरन्दर इन्द्रः, सप्तर्षयः, तथा कश्यपादित्योः जातो भगवान् वामनावतार इति। ततः विवस्वतः पत्न्यः संज्ञा-छाया-वडवा इत्यादीन् तासां सन्ततिं च स्मारयन् अष्टमस्य मनोः सावर्णेः वंश-प्रवर्तनं करोति। अनन्तरं अष्टमात् चतुर्दशपर्यन्तं प्रत्येकस्य मनोः पुत्रान्, इन्द्रं, देवसमुदायान्, सप्तर्षीन्, युग-स्थापनार्थं भगवतः अंशावतारं वा पूर्णावतारं च क्रमशः भविष्यद्वृत्तान्तेन कथयति। बलिमहाराजस्य महिमा विशेषेणोक्तः—भगवता बद्धोऽपि सुतले प्रतिष्ठापितः, पश्चात् सावर्णि-मन्वन्तरे सार्वभौमेन राज्य-विन्यासे कृते स इन्द्रत्वं प्राप्स्यति। अन्ते चतुर्दश-मनूनां समष्टिः एकः कल्पः, ब्रह्मणो दिनम् इति परिभाष्य, वामन-बलि-इतिहासात् पुराण-कालचक्रे सेतुं बध्नाति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच मनुर्विवस्वत: पुत्र: श्राद्धदेव इति श्रुत: । सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मे शृणु ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—विवस्वतः पुत्रो मनुः श्राद्धदेव इति श्रुतः। स वर्तमानः सप्तमो मनुः; तस्य अपत्यानि मे शृणु।
Verse 2
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥
हे पारिक्षित् राजन्, वैवस्वतमनोर् दश पुत्राः—इक्ष्वाकुः, नभगः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, नाभागः; सप्तमो दिष्ट इति प्रसिद्धः। ततः तरूषः पृषध्रश्च, दशमो वसुमान् स्मृतः।
Verse 3
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥
हे पारिक्षित् राजन्, वैवस्वतमनोर् दश पुत्राः—इक्ष्वाकुः, नभगः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, नाभागः; सप्तमो दिष्ट उच्यते। ततः तरूषः पृषध्रश्च, दशमो वसुमान् स्मृतः।
Verse 4
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणा: । अश्विनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्दर: ॥ ४ ॥
अस्मिन् मन्वन्तरे राजन् आदित्याः वसवो रुद्राः विश्वेदेवाः मरुद्गणाः, अश्विनौ ऋभवश्च देवगणाः। तेषां पुरन्दर इन्द्रः शिरोमणिः।
Verse 5
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतम: । जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षय: स्मृता: ॥ ५ ॥
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः ॥
Verse 6
अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥ ६ ॥
अत्रापि भगवतो जन्म कश्यपाददितेरभूत्। आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक्॥
Verse 7
सङ्क्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते । भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णो: शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥
सङ्क्षेपतो मया ते सप्तमन्वन्तराणां स्थितिरुक्ता। अथ भविष्याणि मन्वन्तराणि विष्णोः शक्त्यावतारैः सह वक्ष्यामि॥
Verse 8
विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्रागभिहिते तव ॥ ८ ॥
विवस्वतः विश्वकर्मसुते द्वे जाये—संज्ञा छाया च—राजेन्द्र, ये पूर्वमेव तव प्रागभिहिते॥
Verse 9
तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रय: । यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुताञ्छृणु ॥ ९ ॥
तृतीयां वडवामेके वदन्ति। तासां संज्ञासुतास्त्रयः—यमो यमी श्राद्धदेवश्च। अथ छायायाः सुतान् शृणु॥
Verse 10
सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या । शनैश्चरस्तृतीयोऽभूदश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥
छायायाः सुतः सावर्णिर्नाम, कन्या च तपती, या पश्चात् संवरणस्य भार्या बभूव। तृतीयः शनैश्चरः। वडवायाः पुनरश्विनौ द्वौ सुतौ॥
Verse 11
अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनु: । निर्मोकविरजस्काद्या: सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥
अष्टमे मन्वन्तरे प्राप्ते सावर्णिर्भविता मनुः। तस्य पुत्रा निर्मोकविरजस्काद्या भविष्यन्ति, नृप॥
Verse 12
तत्र देवा: सुतपसो विरजा अमृतप्रभा: । तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥
अष्टममन्वन्तरे तत्र देवाḥ सुतपसो विरजा अमृतप्रभाश्च भविष्यन्ति। तेषां देवराज इन्द्रो विरोचनसुतो बलिर्महाराजो भविष्यति॥
Verse 13
दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे य: पदत्रयम् । राद्धमिन्द्रपदं हित्वा तत: सिद्धिमवाप्स्यति ॥ १३ ॥
यः विष्णवे याचमानाय इमां पदत्रयीं दत्त्वा इन्द्रपदं राद्धं हित्वा, ततः प्रसन्ने भगवति सर्वसमर्पणात् सिद्धिमवाप्स्यति॥
Verse 14
योऽसौ भगवता बद्ध: प्रीतेन सुतले पुन: । निवेशितोऽधिके स्वर्गादधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥
यः स भगवता प्रीतेन बद्धः, पुनः सुतले स्वर्गादधिके निवेशितः। अधुना स बलिः स्वराडिव तत्रास्ते, इन्द्रादपि सुखतरस्थितः॥
Verse 15
गालवो दीप्तिमान्रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यशृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
राजन्, अष्टममन्वन्तरे गालवो दीप्तिमान् रामः, द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा, कृपश्च, ऋष्यशृङ्गः, अस्माकं पिता भगवान् बादरायणो व्यासः—नारायणावतारः—इमे सप्तर्षयः भविष्यन्ति। इदानीं तु स्वे स्व आश्रममण्डले निवसन्ति॥
Verse 16
गालवो दीप्तिमान्रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यशृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
राजन्, अष्टममन्वन्तरे गालवो दीप्तिमान् रामः, द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा, कृपश्च, ऋष्यशृङ्गः, अस्माकं पिता भगवान् बादरायणो व्यासः—नारायणावतारः—इमे सप्तर्षयः भविष्यन्ति। इदानीं तु स्वे स्व आश्रममण्डले निवसन्ति॥
Verse 17
देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभु: । स्थानं पुरन्दराद्धृत्वा बलये दास्यतीश्वर: ॥ १७ ॥
अष्टमे मन्वन्तरे महाबलः भगवान् सार्वभौमः देवगुह्यात् सरस्वत्यां प्रादुर्भविष्यति। स पुरन्दरात् स्थानं हृत्वा बलये महाराजाय राज्यं दास्यति॥
Verse 18
नवमो दक्षसावर्णिर्मनुर्वरुणसम्भव: । भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥
नवमो मनुः दक्षसावर्णिर्वरुणसम्भवः। तस्य भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्यादयो नृप सुताः भविष्यन्ति॥
Verse 19
पारामरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भुत: स्मृत: । द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्यृषयस्तत: ॥ १९ ॥
नवमे मन्वन्तरे पारामरीचिगर्भादयो देवा भविष्यन्ति। इन्द्रोऽद्भुत इति ख्यातो भविष्यति, द्युतिमत्प्रमुखा ऋषयश्च तत्र स्युः॥
Verse 20
आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला । भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भुत: ॥ २० ॥
आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला भविष्यति। येनाद्भुत इन्द्रः त्रिलोकीं समृद्धां भोक्ष्यते॥
Verse 21
दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनु: । तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजा: ॥ २१ ॥
दशमो मनुर्ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतः भविष्यति। तस्य भूरिषेणादयः सुताः, हविष्मत्प्रमुखा द्विजाः सप्तर्षयश्च भविष्यन्ति॥
Verse 22
हविष्मान्सुकृत: सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजा: । सुवासनविरुद्धाद्या देवा: शम्भु: सुरेश्वर: ॥ २२ ॥
हविष्मान् सुकृतः सत्यो जयो मूर्तिश्च सप्तर्षयः भविष्यन्ति। सुवासन-विरुद्धादयो देवगणाः, तेषां शम्भुः सुरेश्वरोऽिन्द्रः भविष्यति॥
Verse 23
विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भो: सख्यं करिष्यति । जात: स्वांशेन भगवान्गृहे विश्वसृजो विभु: ॥ २३ ॥
विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भोः सख्यं करिष्यति। विश्वसृजो गृहे स्वांशेन भगवान् विभुः प्रादुर्भविष्यति॥
Verse 24
मनुर्वै धर्मसावर्णिरेकादशम आत्मवान् । अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥
एकादशे मन्वन्तरे मनुः धर्मसावर्णिरात्मवान् भविष्यति। तस्य सत्यधर्मादयो दश पुत्रा अनागताः॥
Verse 25
विहङ्गमा: कामगमा निर्वाणरुचय: सुरा: । इन्द्रश्च वैधृतस्तेषामृषयश्चारुणादय: ॥ २५ ॥
विहङ्गमाः कामगमा निर्वाणरुचयश्च सुराः भविष्यन्ति। तेषामिन्द्रो वैधृतो भविष्यति, ऋषयश्चारुणादयः॥
Verse 26
आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृत: । वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥
तत्र आर्यकस्य सुतो धर्मसेतुरिति स्मृतः। वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति॥
Verse 27
भविता रुद्रसावर्णी राजन्द्वादशमो मनु: । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादय: सुता: ॥ २७ ॥
राजन्, द्वादशमो मनुः रुद्रसावर्णी नाम भविष्यति। तस्य पुत्राः देववान्, उपदेवः, देवश्रेष्ठादयश्च भविष्यन्ति॥
Verse 28
ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादय: । ऋषयश्च तपोमूर्तिस्तपस्व्याग्नीध्रकादय: ॥ २८ ॥
अस्मिन् मन्वन्तरे इन्द्रः ऋतधामा नाम भविष्यति, देवाश्च हरितादयः अग्रगण्याः। ऋषयश्च तपोमूर्तिः तपस्वी आग्नीध्रकादयश्च भविष्यन्ति॥
Verse 29
स्वधामाख्यो हरेरंश: साधयिष्यति तन्मनो: । अन्तरं सत्यसहस: सुनृताया: सुतो विभु: ॥ २९ ॥
स्वधामा नाम हरेरंशः तस्य मनोः कार्यं साधयिष्यति। स सत्यसहसः पिता, सुनृताया माता—तयोः सुतो विभुः स भविष्यति॥
Verse 30
मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् । चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजा: ॥ ३० ॥
त्रयोदशो मनुः देवसावर्णिरात्मवान् भविष्यति। तस्य पुत्राः चित्रसेनविचित्रादयः देवसावर्णिदेहजाः॥
Verse 31
देवा: सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पति: । निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ३१ ॥
तदा देवाः सुकर्मसुत्रामसंज्ञाः भविष्यन्ति, इन्द्रश्च दिवस्पतिः स्वर्गपतिः। ऋषयः निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या तदा भविष्यन्ति॥
Verse 32
देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पते: । योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति ॥ ३२ ॥
देवहोत्रतनयो योगेश्वरो नाम हरेरंशावतारः बृहतीगर्भसम्भवः दिवस्पतेर्हितार्थं कर्माणि करिष्यति।
Verse 33
मनुर्वा इन्द्रसावर्णिश्चतुर्दशम एष्यति । उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजा: ॥ ३३ ॥
चतुर्दशो मनुरिन्द्रसावर्णिर्भविष्यति; तस्य उरुगम्भीरबुधादयः पुत्रा भविष्यन्ति।
Verse 34
पवित्राश्चाक्षुषा देवा: शुचिरिन्द्रो भविष्यति । अग्निर्बाहु: शुचि: शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विन: ॥ ३४ ॥
पवित्राश्चाक्षुषाश्च देवा भविष्यन्ति; शुचिरिन्द्रो भविष्यति। अग्निर्बाहुः शुचिः शुद्धो मागधादयश्च तपस्विनः सप्तर्षयो भविष्यन्ति।
Verse 35
सत्रायणस्य तनयो बृहद्भानुस्तदा हरि: । वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥
महाराज, सत्रायणतनयो हरिर्बृहद्भानुर्नाम वितानायां गर्भात् प्रादुर्भविष्यति; स क्रियातन्तून् वितानयिता धर्मकर्माणि प्रवर्तयिष्यति।
Verse 36
राजंश्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तान्येभिर्मित: कल्पो युगसाहस्रपर्यय: ॥ ३६ ॥
राजन्, त्रिकालानुगतानां चतुर्दश मनूनां वृत्तान्तो मया ते कथितः; एतेषां मन्वन्तरपर्ययः युगसाहस्रपरिमितः, स एव कल्पो ब्रह्मणोऽहोरात्रस्य दिनं कथ्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter lists ten sons of the seventh Manu (Śrāddhadeva Vaivasvata), headed by Ikṣvāku, along with Nabhaga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Nābhāga, Diṣṭa, Tarūṣa, Pṛṣadhra, and Vasumān. This serves vaṁśa (dynastic) mapping, especially for royal lineages central to Purāṇic history.
Because the Lord personally protected and established Bali in Sutala—depicted as more opulent than Svarga—after binding him with affection. The theological point is that proximity to the Lord’s favor and protection outweighs positional prestige; divine guardianship makes Bali’s ‘defeat’ a superior condition.
It concludes that the combined duration of the fourteen Manus’ reigns equals one thousand yuga cycles, termed a kalpa—one day of Brahmā. This is the Bhāgavata’s macro-chronological frame for organizing manvantara histories and avatāra descents.
The chapter states that in the eighth manvantara the Lord will appear as Sārvabhauma, born of Devaguhya and Sarasvatī. He will take the kingdom from Purandara (Indra) and give it to Bali Mahārāja, aligning sovereignty with the Lord’s devotional purpose and karmic-ethical order.