Adhyaya 12
Lord Śiva Bewildered by Mohinī (Viṣṇu’s Yoga-māyā and the Limits of Ascetic Power)
देवैः मोहिनीरूपेण विष्णोः कृपया अमृतलाभे जाते शुकदेवः कथां प्रवर्तयति। तदद्भुतं रूपं द्रष्टुमिच्छन् शिवः उमया गणैश्च सह मधुसूदनं समुपगम्य गम्भीरं स्तवं करोति—विष्णुं निरुपाधिकं परं कारणं, कारणकार्यैक्यं, तथा वेदान्तमीमांसासाङ्ख्यपातञ्जलपाञ्चरात्रादीनां भगवदनभिज्ञतया अपूर्णतां च दर्शयन्। भगवान् तुष्टः वनमध्ये मोहिनीं दर्शयति; तस्या सौन्दर्येण शिवः क्षोभितः अनुधावति, मोहवशात् वीर्यं स्रवति—यत् सुवर्णरजतखनिरूपेण कथ्यते। मायानिवृत्तौ सः स्वस्थो भूत्वा विष्णोः अनुपमां शक्तिं ज्ञात्वा नमति; विष्णुः स्वस्वरूपं धारयति। शिवः कैलासं प्रत्यागत्य भवानीं प्रभोर्मायाया अद्भुतविस्तारं बोधयति। एतल्लीलाश्रवणं दुःखनाशकं स्मरणभक्तिवर्धकं चेति अध्यायः उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत् । वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत् । वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥
Verse 3
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
भगवता सादरं सभाजितो भवः सोमया सह । सूपविष्टः प्रतिपूज्य स्मयन् हरिमिदं उवाच ॥
Verse 4
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वयापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥
श्रीमहादेव उवाच—देवदेव, जगद्व्यापिन्, जगदीश, जगन्मय; सर्वेषां भावानां त्वमेवात्मा हेतुरीश्वरः॥
Verse 5
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहिः। यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान्॥
Verse 6
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः। विसृज्योभयतः सङ्गं मुनयः समुपासते॥
Verse 7
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकमानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत्। विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानामात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः॥
Verse 8
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः। अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य॥
Verse 9
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
त्वां केचिद् वेदान्तिनो निर्गुणं ब्रह्म मन्यन्ते; केचिद् मीमांसका धर्मरूपं त्वाम्। सांख्याः प्रकृतिपुरुषातीतं परं पुरुषं परेशं त्वां वदन्ति; पाञ्चरात्रिणो नवशक्तियुतं परं त्वाम्। पातञ्जलाश्च त्वां महापुरुषम् अव्ययम् आत्मतन्त्रं, समोर्ध्वरहितं परमेश्वरं मन्यन्ते॥
Verse 10
नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥
नाहं परायुरपि, न ब्रह्मा, न मरीचिमुख्या ऋषयः—सत्त्वसर्गा अपि—यद् विरचितं तव सृष्टिरूपं तद् न जानिमः। हे ईश, तव मायया मुषितचेतसो वयं; दैत्य-मर्त्यादयस्तु रजस्तमोवृत्ताः किमुत नित्यं दुष्कृतिनः—कथं त्वां ज्ञास्यन्ति॥
Verse 11
स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ। वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं सर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्ध्से॥
Verse 12
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
अवतारान् मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः। सोऽहं तद् द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम्॥
Verse 13
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा:। तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न:॥
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं शूलपाणिना गिरिशेनाभ्यर्थितो भगवान् विष्णुः भावगम्भीरं प्रहस्य तं प्रत्यभाषत।
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
श्रीभगवानुवाच—दैत्यानां कौतूहलाय मया योषिद्वेषो धृतः; पीयूषभाजने गते सुरकार्याणि पश्यता।
Verse 16
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
सुरसत्तम, दिदृक्षोस्ते तद्रूपं दर्शयिष्यामि; कामिनां हि सङ्कल्पप्रभवोदयः बहु मन्तव्यः।
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
श्रीशुक उवाच—इति ब्रुवाणो भगवान् विष्णुः तत्रैवान्तरधीयत; भवः सहोमया सर्वतो चलच्चक्षुः तं अन्वेषयामास।
Verse 18
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
ततः स उपवने विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे वरस्त्रियं ददर्श; सा कन्दुकलीलया विक्रीडती लसद्दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखला बभौ।
Verse 19
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥
कन्दुकस्य पतनोत्पतनैः स्तनौ कम्पितौ; तयोर्भारात् सुमहाहारगुरुत्वाच्च पदे पदे तस्या मध्यं भङ्गमिव प्राप। प्रवालारुणकोमलपादौ तत्र तत्र चलतः सा नयती स्म।
Verse 20
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
दिक्षु दिक्षु भ्रमता कन्दुकेन चापल्यात् सा भृशं प्रोद्विग्नतारायतलोचनाऽभूत्। स्वकर्णयोर्विभ्राजमानकुण्डलप्रभया कपोलौ शोभेते; नीलालकैश्च मुखं मण्डितं बभूव।
Verse 21
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
कन्दुकक्रीडायां श्लथद् दुकूलं कबरी च विच्युता। सा वामकरेण वल्गुना कबरीं सन्नह्यती, अन्यकरेण कन्दुकं विनिघ्नती; एवं जगदात्मा भगवान् स्वमायया सर्वान् विमोहयामास।
Verse 22
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
तां कन्दुकलीलया क्रीडन्तीं वीक्ष्य देवः शङ्करः; सा कदाचित् ईषद्व्रीडया स्फुटस्मितं कृत्वा कटाक्षान् विससर्ज। स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणयोः विह्वलात्मा स आत्मानम् उमान् स्वगणांश्चान्तिके न वेद।
Verse 23
तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥
तस्या कराग्रात् कन्दुको यदा विदूरम् आगतः, तदा सा स्त्री तम् अनुव्रजत्। भवस्य देवस्य अनुपश्यतः किल लघु मारुतो वासः ससूत्रम् अपाहरत्।
Verse 24
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल ॥
Verse 25
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वलः । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥
Verse 26
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥
Verse 27
तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥
तामन्वगच्छद् भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः । कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः ॥
Verse 28
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥
Verse 29
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
भगवता रुद्रेण करिणा यथा करिणी स्नेहात् सोपगूढा, सा विप्रकीर्ण-शिरोरुहा इतस्ततः सर्पिणीव प्रसर्पन्ती बभूव।
Verse 30
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
सुरर्षभस्य रुद्रस्य भुजान्तरात् आत्मानं कथञ्चन मोचयित्वा, पृथुश्रोणी सा देवविनिर्मिता योगमाया प्राद्रवत्।
Verse 31
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥
तस्याः पदवीं रुद्रो विष्णोः अद्भुतकर्मणः कामेन प्रत्यपद्यत, वैरिणेव विनिर्जितः।
Verse 32
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥
तस्यानुधावतः शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः, अमोघरेतसः रुद्रस्य रेतः चस्कन्द।
Verse 33
यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥
यत्र यत्र मह्यां तस्य महात्मनः रेतः अपतत्, तत्र तत्र रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राणि आसन्, महीपते।
Verse 34
सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥
मोहीनीमनुसरन् शङ्करः सर्वत्र जगाम—सरित्सरःसु, शैलेषु, वनेषु, उपवनेषु च; यत्र यत्र महर्षयः आसन् तत्र तत्र हरः सन्निहितोऽभवत्।
Verse 35
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
स्कन्ने रेतसि सः देवमायया आत्मानं जडीकृतमिव ददर्श; नृपश्रेष्ठ परीक्षित्, तदा सः कश्मलात् निवृत्तः सन्न्यवर्तत, पुनर्मायां नान्वगात्।
Verse 36
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भुतम् ॥ ३६ ॥
अथ सः आत्मनः तथा जगदात्मनः अपरिज्ञेयवीर्यस्य परमेश्वरस्य माहात्म्यं अवगतवान्; तदवगमात् विष्णोः कृतं तदद्भुतं कर्म नास्य विस्मयहेतुरभवत्।
Verse 37
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
तमविक्लवम् अव्रीडम् आलक्ष्य मधुसूदनः परमप्रीतः अभवत्; सः स्वां पौरुषीं तनुं बिभ्रत् पुनरुवाच।
Verse 38
श्रीभगवानुवाच दिष्टया त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
श्रीभगवानुवाच—दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थितः; यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया, तस्मात् ते सर्वमङ्गलं भवतु।
Verse 39
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥
हे शम्भो, त्वदृतेऽस्मिन् भौतिकलोके मम मायाम् अतितर्तुं कः शक्नुयात्? विषयासक्ताः जनाः तया जिताः; प्रकृतेः प्रभावो दुस्तरोऽकृतात्मभिः।
Verse 40
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥
एषा गुणमयी माया मया सह सृष्टौ सहकारिणी, कालेन कालरूपेण भागशः प्रवृत्ता, त्वाम् अधुना नाभिभविष्यति।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, श्रीवत्साङ्केन भगवता एवं सत्कृतः स्तुतः सन्, शिवः तं परिक्रम्य, आमन्त्र्य सगणः स्वालयं कैलासं ययौ।
Verse 42
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
हे भारत, भगवान् भवः हर्षेण तां भवानीम् आत्मांशभूतां मायां, ऋषिमुख्यैः सम्मतां, प्रीत्या संबभाषे।
Verse 43
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥
शिव उवाच—अयि देवि, अजस्य परस्य पुंसः परदेवतायाः मायां त्वं व्यपश्यः। अहं कलानामृषभोऽपि तया वशो मुह्येय; अन्ये तु परतन्त्राः किमुत।
Verse 44
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥
यदा अहं योगसमाधिना सहस्रवर्षपर्यन्तं निरवर्ते, तदा त्वं मामपृच्छः—कस्मिन् ध्यायसि इति। एष साक्षात् स एव पुरुषः पुराणः, यस्मिन् कालो न प्रविशति, यं च वेदा न अवगच्छन्ति।
Verse 45
श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥
श्रीशुक उवाच—तात राजन्, शार्ङ्गधन्वनः स एव भगवान्, येन क्षीरसिन्धोर्निर्मथने महाचलः पृष्ठे धृतः। तस्य विक्रमः ते मया कथितः।
Verse 46
एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यम: क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
एतत् कथां मुहु: कीर्तयतः शृण्वतश्च कस्यापि उद्योगः कदाचित् न निष्फलः स्यात्। उत्तमश्लोकस्य गुणानुवर्णनं हि समस्तसंसारपरिश्रमापहम्।
Verse 47
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्नान्, अमृतममरवर्यान् आशयत् सिन्धुमथ्यम्। कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारीन्, तमहं उपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि।
Frequently Asked Questions
Śiva’s request is framed as wonder and theological inquiry: Mohinī is not ordinary beauty but Viṣṇu’s yoga-māyā that accomplished an impossible task—bewildering the asuras and securing amṛta for the devas. Śiva’s desire to witness it highlights that even the greatest devas seek direct darśana of the Lord’s līlā-śakti, and it sets up a teaching moment about māyā’s supremacy under Bhagavān.
The chapter’s point is not Śiva’s “weakness” but Viṣṇu’s limitless potency. Māyā here is explicitly the Lord’s own yoga-māyā; it can overwhelm even elevated beings when the Lord chooses to demonstrate His sovereignty. Śiva’s restoration of composure and his lack of shame underscore his greatness, while the incident establishes that no one surpasses the Lord’s illusory energy without His grace.
Śiva identifies Viṣṇu as Parameśvara beyond material change, the source of manifestation and dissolution, and the inner knower present like air within all beings. He also integrates multiple darśanas—showing how various schools partially apprehend the Supreme—while affirming Bhagavān as the complete reality. This culminates in rejecting a simplistic ‘Brahman true, world false’ reading by asserting the world’s dependence as an effect of the Lord’s real qualities.
Within Purāṇic symbolism, the detail functions as a cosmological etiological note (explaining origins of substances) and as a theological marker: even what is involuntarily emitted by a mahādeva is potent and consequential. It also emphasizes the extraordinary intensity of the Lord’s māyā-display, while keeping the narrative’s focus on Viṣṇu’s supremacy and Śiva’s eventual self-mastery.
The chapter uses sensual description to demonstrate the binding force of kāma under māyā, even for the exalted, thereby warning conditioned beings against complacency. Its resolution is explicitly devotional: recognition of the Lord’s śakti, humility before māyā, and the prescription of śravaṇa-kīrtana as the means to destroy suffering and re-center the mind on Bhagavān rather than sense objects.