Sutra 23
Devanagari script
देशविहारः कर्मश्रममवधार्थमल्पं भक्षयति भक्षयित्वा च भूयः कर्मसु योगं गच्छति राजविहारस्तु स्वयं वल्लभैश्च स्वयं ग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः पीडयतीति ॥ कZ_०८.४.२३ ॥
Transliteration
deśavihāraḥ karmaśramam avadhārtham alpaṃ bhakṣayati; bhakṣayitvā ca bhūyaḥ karmasu yogaṃ gacchati; rājavihāras tu svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ grāha-praṇaya-paṇyāgāra-kāryopagrahaiḥ pīḍayatīti
Translation
देशविहारः कर्मश्रमावधार्थमल्पं भक्षयति; भक्षयित्वा च भूयः कर्मसु योगं गच्छति। राजविहारस्तु स्वयं वल्लभैश्च स्वयं ग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः पीडयति।
Word by Word
देशविहारःa tour in the countryside (ordinary tour)
देशविहारः:
TypeNoun
Rootविहृ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; देशस्य विहारः
कर्मश्रमम्fatigue from work
कर्मश्रमम्:
TypeNoun
Rootश्रम्
Formपुं/नपुं, द्वितीया-एकवचन; कर्मणः श्रमः
अवधार्थम्for the purpose of limiting/curbing (it)
अवधार्थम्:
TypeNoun
Rootअवधृ
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; प्रयोजनार्थे (अर्थम्)
अल्पम्a little (quantity)
अल्पम्:
TypeAdjective
Rootअल्प
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; भक्षयति इत्यस्य कर्म
भक्षयतिeats/consumes
भक्षयति:
TypeVerb
Rootभक्ष्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
भक्षयित्वाhaving eaten
भक्षयित्वा:
TypeVerb (Gerund)
Rootभक्ष्
Formक्त्वान्त (अव्यय), पूर्वकालिक क्रिया
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
भूयःagain; further
भूयः:
TypeAdverb
Rootभूयस्
Formअव्यय; पुनः/अधिकम्
कर्मसुin (his) duties/works
कर्मसु:
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-बहुवचन
योगम्application/engagement (in work)
योगम्:
TypeNoun
Rootयुज्
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; योग = संलग्नता/प्रयत्नः
गच्छतिgoes/returns (to)
गच्छति:
TypeVerb
Rootगम्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
राजविहारःthe king’s pleasure-tour/royal outing
राजविहारः:
TypeNoun
Rootविहृ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; राज्ञः विहारः
तुbut
तु:
TypeParticle
Rootतु
Formविरोध/विशेषार्थक अव्यय
स्वयम्personally; himself
स्वयम्:
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
Formअव्यय
वल्लभैःby (his) favourites/retainers
वल्लभैः:
TypeNoun
Rootवल्लभ
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-बहुवचन
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
स्वयम्personally; himself
स्वयम्:
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
Formअव्यय
ग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैःby exactions, ‘friendly’ levies, state-store (warehouse) operations, and requisitions for official work
ग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः:
TypeNoun
Rootउपग्रह
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-बहुवचन; समासे सदस्याः: ग्राह + प्रणय + पण्यागार + कार्य + उपग्रह; करणत्वे तृतीया
पीडयतिharasses/oppresses
पीडयति:
TypeVerb
Rootपीड्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
इतिthus
इति:
TypeQuotative particle
Rootइति
Formअव्यय; वाक्य-समाप्त्यर्थक
Entities Mentioned
R
rājavihāra (royal roaming)V
vallabha (favorites)P
paṇyāgāra (storehouses/warehouses)FAQs
Deśavihāra is framed as limited consumption for recuperation that preserves productivity; rājavihāra is framed as extractive behavior that enables seizures and rent-seeking by the ruler and his entourage.