Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 2

संश्रुत्यार्थान्विप्रलब्धः तुल्यकारिणोः शिल्पे वोपकारे वा विमानितः वल्लभावरुद्धः समाहूय पराजितः प्रवासोपतप्तः कृत्वा व्ययमलब्धकार्यः स्वधर्माद्दायाद्याद्वोपरुद्धः मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः कुल्यैरन्तर्हितः प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः काराभिन्यस्तः परोक्तदण्डितः मिथ्याचारवारितः सर्वस्वमाहारितः बन्धनपरिक्लिष्टः प्रवासितबन्धुः इति क्रुद्धवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०२ ॥

saṃśruty arthān vipralabdhaḥ tulyakāriṇoḥ śilpe vopakāre vā vimānitaḥ vallabhāvaruddhaḥ samāhūya parājitaḥ pravāsopataptaḥ kṛtvā vyayam alabdhakāryaḥ svadharmād dāyādyād vā uparuddhaḥ mānādhikārābhyāṃ bhraṣṭaḥ kulyair antarhitaḥ prasabhābhimṛṣṭa-strīkaḥ kārābhinyastaḥ parokta-daṇḍitaḥ mithyācāra-vāritaḥ sarvasvam āhāritaḥ bandhana-parikliṣṭaḥ pravāsita-bandhuḥ iti kruddhavargaḥ

संश्रुत्यार्थान् विप्रलब्धः, तुल्यकारिणोः शिल्पे वा उपकारे वा विमानितः, वल्लभावरुद्धः, समाहूय पराजितः, प्रवासोपतप्तः, कृत्वा व्ययम् अलब्धकार्यः, स्वधर्माद् दायाद्याद् वा उपरुद्धः, मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः, कुल्यैर् अन्तर्हितः, प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः, काराभिन्यस्तः, परोक्तदण्डितः, मिथ्याचारवारितः, सर्वस्वमाहारितः, बन्धनपरिक्लिष्टः, प्रवासितबन्धुः—इति क्रुद्धवर्गः।

संश्रुतone who has been promised/assured (something)
संश्रुत:
TypeParticiple
Rootश्रु
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन (क्रुद्धवर्गः इति—सम्बन्धः)
अर्थान्benefits/objects (promised)
अर्थान्:
TypeNoun
Rootअर्थ
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचन
विप्रलब्धःdeceived/cheated
विप्रलब्धः:
TypeParticiple
Rootप्र-लभ् (वि-प्र-लभ्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
तुल्यकारिणोःof two equal parties (acting alike)
तुल्यकारिणोः:
TypeNoun (agent noun)
Rootतुल्य-कारिन्
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी/सप्तमी-द्विवचन (प्रयोगे—‘of/among two equals’); here: ‘between two equal parties’
शिल्पेin craft/workmanship
शिल्पे:
TypeNoun
Rootशिल्प
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
उपकारेin service/help
उपकारे:
TypeNoun
Rootउपकार
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
विमानितःinsulted/dishonoured
विमानितः:
TypeParticiple
Rootमान् (वि-मान्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
वल्लभby a favourite (person)
वल्लभ:
TypeNoun/Adj
Rootवल्लभ
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचन (वल्लभेन—इत्यर्थः; sandhi-resolved form)
अवरुद्धःrestrained/blocked
अवरुद्धः:
TypeParticiple
Rootरुध् (अव-रुध्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
समाहूयhaving summoned/called together
समाहूय:
TypeGerund
Rootआ-ह्वा (सम्-आ-ह्वा)
Formक्त्वान्त अव्यय (समाहूय = having summoned)
पराजितःdefeated
पराजितः:
TypeParticiple
Rootजि (पर-आ-जि)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
प्रवासby exile/absence
प्रवास:
TypeNoun
Rootप्रवास
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचन (प्रवासेन—इत्यर्थः; sandhi-resolved)
उपतप्तःafflicted/oppressed
उपतप्तः:
TypeParticiple
Rootतप् (उप-तप्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
कृत्वाhaving done/made
कृत्वा:
TypeGerund
Rootकृ
Formक्त्वान्त अव्यय
व्ययम्expenditure
व्ययम्:
TypeNoun
Rootव्यय
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन
अलब्धकार्यःone whose purpose/result was not obtained
अलब्धकार्यः:
TypeCompound (Adj)
Rootलभ्; कार्य
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; नञ्-पूर्वपद
स्वधर्मात्from one’s own duty/rightful practice
स्वधर्मात्:
TypeNoun
Rootस्वधर्म
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन
दायाद्यात्from inheritance/heritage
दायाद्यात्:
TypeNoun
Rootदायाद्य
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (समूहवाचक); पञ्चमी-एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
उपरुद्धःobstructed/blocked
उपरुद्धः:
TypeParticiple
Rootरुध् (उप-रुध्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
मानby honour/status
मान:
TypeNoun
Rootमान
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचन (मानेन—इत्यर्थः; sandhi-resolved)
अधिकाराभ्याम्by (loss of) office/authority (the two: honour and office)
अधिकाराभ्याम्:
TypeNoun
Rootअधिकार
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-द्विवचन
भ्रष्टःfallen/deprived
भ्रष्टः:
TypeParticiple
Rootभ्रंश्
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
कुल्यैःby kinsmen/relatives
कुल्यैः:
TypeNoun
Rootकुल्य
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-बहुवचन
अन्तर्हितःhidden/kept concealed
अन्तर्हितः:
TypeParticiple
Rootधा (अन्तर्-धा)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
प्रसभforcibly
प्रसभ:
TypeAdverb
Rootप्रसभ
Formअव्यय; बलात्-अर्थे
अभिमृष्टviolated/molested
अभिमृष्ट:
TypeParticiple
Rootमृश् (अभि-मृश्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन; ‘touched/handled’ → euphemism for sexual violation
स्त्रीकःa man (whose womenfolk were) violated
स्त्रीकः:
TypeNoun (Adj)
Rootस्त्रीक
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; स्त्रीक = ‘one whose women (wife/household women) are (so treated)’
काराin prison
कारा:
TypeNoun
Rootकारा
Formस्त्रीलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन (कारायाम्—इत्यर्थः; sandhi-resolved)
अभिन्यस्तःthrown/put (into custody)
अभिन्यस्तः:
TypeParticiple
Rootनि-सद्/न्यस् (अभि-नि-स्था/अभि-नि-यस्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन; अर्थः ‘placed/committed’
परोक्तon another’s word/accusation
परोक्त:
TypeCompound (Adj)
Rootपर-उक्त
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन (दण्डितः इत्यस्य विशेषणम्)
दण्डितःpunished
दण्डितः:
TypeParticiple
Rootदण्ड् (दण्डयति)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
मिथ्याfalsely
मिथ्या:
TypeAdverb
Rootमिथ्या
Formअव्यय
आचारby conduct/custom
आचार:
TypeNoun
Rootआचार
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचन (आचारेण—इत्यर्थः; sandhi-resolved)
वारितःprevented/forbidden
वारितः:
TypeParticiple
Rootवृ (वारयति)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
सर्वस्वम्all one’s property
सर्वस्वम्:
TypeNoun
Rootसर्वस्व
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन
आहृतःtaken away/seized
आहृतः:
TypeParticiple
Rootहृ (आ-हृ)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
बन्धनby imprisonment/bonds
बन्धन:
TypeNoun
Rootबन्धन
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया-एकवचन (बन्धनेन—इत्यर्थः; sandhi-resolved)
परिक्लिष्टःtormented/harassed
परिक्लिष्टः:
TypeParticiple
Rootक्लिश् (परि-क्लिश्)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन
प्रवासितexiled
प्रवासित:
TypeParticiple
Rootप्र-वास् (प्रवासयति)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन (बन्धुः इत्यस्य विशेषणम्)
बन्धुःa relative/kinsman
बन्धुः:
TypeNoun
Rootबन्धु
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन
इतिthus
इति:
TypeQuotative particle
Rootइति
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्त्यर्थे
क्रुद्धangry/resentful
क्रुद्ध:
TypeParticiple
Rootक्रुध्
Formकृदन्त; भूतकर्मणि (क्त) / विशेषणरूप; पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचन (वर्गः इत्यस्य विशेषणम्)
वर्गःgroup/class
वर्गः:
TypeNoun
Rootवर्ग
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन
A
aggrieved subjects
F
favorites (court)
K
kinsmen
P
prison authorities
I
instigators

FAQs

To identify high-probability recruits for covert influence—people with concrete grievances that override loyalty and increase willingness to collaborate.

Avoid manufacturing needless grievances (unpaid promises, arbitrary punishment, favoritism), because they create a recruitment reservoir for enemies.