Adhyaya 3
Book 10 operationalizes the Vijigīṣu’s coercive instrument (daṇḍa) by translating strategic intent into battlefield method. Chapter 3 concentrates on the moment of decision: when to accept open battle on one’s own ground, when to shift into kūṭayuddha if conditions invert, and how to convert enemy disorder into destruction. The chapter’s pragmatism is Kautilya’s signature: victory is not a moral pageant but an administrative outcome—neutralize hostile force at minimal risk to one’s own bala and janapada. Home-territory fighting is preferred when strength and preparation are adequate; otherwise, deception, feigned retreat, and attacks on flanks/rear are prescribed to fracture the enemy’s formation and morale. The text treats cohesion as a resource and panic as an opportunity: induce bhaṅga (break), then strike the dispersed. Allied/forest forces and corruptible enemy elements are integrated as force-multipliers, showing the mandala logic inside tactics: even on the battlefield, politics and psychology remain instruments of conquest.
Sutras
Sutra 1
बलविशिष्टः कृतोपजापः प्रतिविहितर्तुः स्वभूम्यां प्रकाशयुद्धमुपेयात् ॥ कZ_१०.३.०१ ॥
बलसम्पन्नः कृतोपजापः प्रतिपक्षस्य ऋतुकालं प्रतिविधान्य स्वभूमौ प्रकाशयुद्धं कुर्यात्।
Sutra 2
विपर्यये कूटयुद्धम् ॥ कZ_१०.३.०२ ॥
विपर्यये कूटयुद्धं प्रयुञ्जीत।
Sutra 3
बलव्यसनावस्कन्दकालेषु परमभिहन्यात् अभूमिष्ठं वा स्वभूमिष्ठः प्रकृतिप्रग्रहो वा स्वभूमिष्ठम् ॥ कZ_१०.३.०३ ॥
बलव्यसनावस्कन्दकालेषु शत्रुं परमभिहन्यात्—अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठः; अथवा स्वभूमिष्ठः प्रकृतिप्रग्रहो वा शत्रुं हन्यात्।
Sutra 4
दूष्यामित्राटवीबलैर्वा भङ्गं दत्त्वा विभूमिप्राप्तं हन्यात् ॥ कZ_१०.३.०४ ॥
दूष्यामित्राटवीबलैर्वा प्रथमं भङ्गं दत्त्वा, विभूमिप्राप्तं शत्रुं हन्यात्।
Sutra 5
संहतानीकं हस्तिभिर्भेदयेत् ॥ कZ_१०.३.०५ ॥
संहतानीकं हस्तिभिर्भेदयेत्।
Sutra 6
पूर्वं भङ्गप्रदानेनानुप्रलीनं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्य हन्यात् ॥ कZ_१०.३.०६ ॥
पूर्वं भङ्गप्रदानेनानुप्रलीनं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्य हन्यात्।
Sutra 7
पुरस्तादभिहत्य प्रचलं विमुखं वा पृष्ठतो हस्त्यश्वेनाभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.०७ ॥
पुरस्तादभिहत्य प्रचलं विमुखं वा पृष्ठतो हस्त्यश्वेनाभिहन्यात्।
Sutra 8
पृष्ठतोऽभिहत्या प्रचलं विमुखं वा पुरस्तात्सारबलेनाभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.०८ ॥
पृष्ठतोऽभिहत्या प्रचलं विमुखं वा पुरस्तात्सारबलेनाभिहन्यात्।
Sutra 9
ताभ्यां पार्श्वाभिगातौ व्याख्यातौ ॥ कZ_१०.३.०९ ॥
ताभ्यां पार्श्वाभिगातौ व्याख्यातौ।
Sutra 10
यतो वा दूष्यफल्गुबलं ततोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१० ॥
यतो वा दूष्यफल्गुबलं ततोऽभिहन्यात्।
Sutra 11
पुरस्ताद्विषमायां पृष्ठतोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.११ ॥
पुरस्ताद् विषमायां सति शत्रोः पृष्ठतः अभिहन्यात्।
Sutra 12
पृष्ठतो विषमायां पुरस्तादभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१२ ॥
पृष्ठतो विषमायां सति शत्रोः पुरस्ताद् अभिहन्यात्।
Sutra 13
पार्श्वतो विषमायामितरतोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१३ ॥
पार्श्वतो विषमायां सति इतरतः अभिहन्यात्।
Sutra 14
दूष्यामित्राटवीबलैर्वा पूर्वं योधयित्वा श्रान्तमश्रान्तः परमभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१४ ॥
दूष्यैः अमित्राटवीबलैः वा पूर्वं योधयित्वा, श्रान्तं शत्रुं अश्रान्तः सन् परमम् अभिहन्यात्।
Sutra 15
दूष्यबलेन वा स्वयं भङ्गं दत्त्वा जितमिति विश्वस्तमविश्वस्तः सत्त्रापाश्रयोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१५ ॥
दूष्यबलेन वा स्वयं भङ्गं दत्त्वा जितम् इति विश्वस्तम् अविश्वस्तः सत्त्रापाश्रयः अभिहन्यात्।
Sutra 16
सार्थव्रजस्कन्धावारसंवाहविलोपप्रमत्तमप्रमत्तोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१६ ॥
A vigilant commander should strike an enemy who has become careless due to the disruption (vilopa) of his caravan traffic, cattle-herds, camp, or supply-convoy movements.
Sutra 17
फल्गुबलावच्छन्नसारबलो वा परवीराननुप्रविश्य हन्यात् ॥ कZ_१०.३.१७ ॥
Or, with a strong core force concealed behind a weak-looking screen, one should infiltrate among the enemy’s fighters and strike them.
Sutra 18
गोग्रहणेन श्वापदवधेन वा परवीरानाकृष्य सत्त्रच्छन्नोऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.१८ ॥
By seizing cattle, or by killing wild beasts, one should lure out the enemy’s fighters and then strike them while concealed by cover (sattrā).
Sutra 19
रात्राववस्कन्देन जागरयित्वा निद्राक्लान्तानवसुप्तान्वा दिवा हन्यात् ॥ कZ_१०.३.१९ ॥
By making night raids, keep them awake; then strike by day those exhausted from lack of sleep, or those who have fallen asleep.
Sutra 20
सपादचर्मकोशैर्वा हस्तिभिः सौप्तिकं दद्यात् ॥ कZ_१०.३.२० ॥
Or, using elephants fitted with foot-protecting leather-cases, one should deliver a night-slaying/night-attack (sauptika).
Sutra 21
अहःसम्नाहपरिश्रान्तानपराह्नेऽभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.२१ ॥
अहःसम्नाहपरिश्रान्तान् अपराह्णेऽभिहन्यात्॥
Sutra 22
शुष्कचर्मवृत्तशर्कराकोशकैर्गोमहिषोष्ट्रयूथैर्वा त्रस्नुभिरकृतहस्त्यश्वं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्तं हन्यात् ॥ कZ_१०.३.२२ ॥
शुष्कचर्मवृत्तशर्कराकोशकैर्गोमहिषोष्ट्रयूथैर्वा त्रस्नुभिरकृतहस्त्यश्वं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्तं हन्यात्॥
Sutra 23
प्रतिसूर्यवातं वा सर्वमभिहन्यात् ॥ कZ_१०.३.२३ ॥
प्रतिसूर्यवातं वा सर्वमभिहन्यात्॥
Sutra 24
धान्वनवनसंकटपङ्कशैलनिम्नविषमनावो गावः शकटव्यूहो नीहारो रात्रिरिति सत्त्राणि ॥ कZ_१०.३.२४ ॥
धान्वनवनसंकटपङ्कशैलनिम्नविषमनावो गावः शकटव्यूहो नीहारो रात्रिरिति सत्त्राणि॥
Sutra 25
पूर्वे च प्रहरणकालाः कूटयुद्धहेतवः ॥ कZ_१०.३.२५ ॥
पूर्वे च प्रहरणकालाः कूटयुद्धहेतवः।
Sutra 26
संग्रामस्तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठः ॥ कZ_१०.३.२६ ॥
संग्रामस्तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठः।
Sutra 27
संहत्य दण्डं ब्रूयात्तुल्यवेतनोऽस्मि भवद्भिः सह भोग्यमिदं राज्यं मयाभिहितैः परोऽभिहन्तव्यः इति ॥ कZ_१०.३.२७ ॥
संहत्य दण्डं ब्रूयात्—तुल्यवेतनोऽस्मि भवद्भिः सह; भोग्यमिदं राज्यं मयाभिहितैः; परोऽभिहन्तव्य इति।
Sutra 28
वेदेष्वप्यनुश्रूयते समाप्तदक्षिणानां यज्ञानामवभृथेषु सा ते गतिर्या शूराणामिति ॥ कZ_१०.३.२८ ॥
वेदेष्वप्यनुश्रूयते—समाप्तदक्षिणानां यज्ञानामवभृथेषु सा ते गतिर्या शूराणामिति।
Sutra 29
अपीह श्लोकौ भवतः ॥ कZ_१०.३.२९ ॥
अपीह श्लोकौ भवतः।
Sutra 30
क्षणेन तानप्यतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥ कZ_१०.३.३०च्द् ॥
क्षणेन तानप्यतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः॥
Sutra 31
तत्तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् इति ॥ कZ_१०.३.३१च्द् ॥
तत्तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् इति॥
Sutra 32
मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद् योधान्व्यूहसम्पदा ॥ कZ_१०.३.३२ ॥
मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद् योधान् व्यूहसम्पदा॥
Sutra 33
कार्तान्तिकादिश्चास्य वर्गः सर्वज्ञदैवतसम्योगख्यापनाभ्यां स्वपक्षमुद्धर्षयेत्परपक्षं चोद्वेजयेत् ॥ कZ_१०.३.३३ ॥
कार्तान्तिकादिश्चास्य वर्गः सर्वज्ञदैवतसम्योगख्यापनाभ्यां स्वपक्षमुद्धर्षयेत् परपक्षं चोद्वेजयेत्॥
Sutra 34
श्वो युद्धमिति कृतोपवासः शस्त्रवाहनं चानुशयीत ॥ कZ_१०.३.३४ ॥
श्वो युद्धमिति संकल्प्य कृतोपवासः शस्त्रवाहनं चानुशयीत।
Sutra 35
अथर्वभिश्च जुहुयात् ॥ कZ_१०.३.३५ ॥
अथर्वभिश्च जुहुयात्।
Sutra 36
विजययुक्ताः स्वर्गीयाश्चाशिषो वाचयेत् ॥ कZ_१०.३.३६ ॥
विजययुक्ताः स्वर्गीयाश्चाशिषो वाचयेत्।
Sutra 37
ब्राह्मणेभ्यश्चात्मानमतिसृजेत् ॥ कZ_१०.३.३७ ॥
ब्राह्मणेभ्यश्चात्मानमतिसृजेत्।
Sutra 38
शौर्यशिल्पाभिजनानुरागयुक्तमर्थमानाभ्यामविसंवादितमनीकगर्भं कुर्वीत ॥ कZ_१०.३.३८ ॥
शौर्यशिल्पाभिजनानुरागयुक्तमर्थमानाभ्यामविसंवादितमनीकगर्भं कुर्वीत।
Sutra 39
पितृपुत्रभ्रातृकाणामायुधीयानामध्वजं मुण्डानीकं राजस्थानम् ॥ कZ_१०.३.३९ ॥
(Let there be units) of fathers–sons–brothers among the fighting men—without separate banners, with close-cropped/identifiable ranks—and stationed around the king’s position (as the royal guard/center).
Sutra 40
हस्ती रथो वा राजवाहनमश्वानुबन्धः ॥ कZ_१०.३.४० ॥
An elephant or a chariot should be the king’s vehicle, with horses kept in attendance as support/backup.
Sutra 41
यत्प्रायसैन्यो यत्र वा विनीतः स्यात्तदधिरोहयेत् ॥ कZ_१०.३.४१ ॥
He should mount that (vehicle/position) where the army is mostly concentrated, or where it is best disciplined/trained.
Sutra 42
राजव्यञ्जनो व्यूहाधिष्ठानमायोज्यः ॥ कZ_१०.३.४२ ॥
The king—bearing the insignia of royalty—should be positioned/assigned as the command-seat of the battle formation.
Sutra 43
सूतमागधाः शूराणां स्वर्गमस्वर्गं भीरूणां जातिसंघकुलकर्मवृत्तस्तवं च योधानां वर्णयेयुः ॥ कZ_१०.३.४३ ॥
सूतमागधाः शूराणां स्वर्गमस्वर्गं भीरूणां जातिसंघकुलकर्मवृत्तस्तवं च योधानां वर्णयेयुः।
Sutra 44
पुरोहितपुरुषाः कृत्याभिचारं ब्रूयुः यन्त्रिकवर्धकिमौहूर्तिकाः स्वकर्मसिद्धिमसिद्धिं परेषाम् ॥ कZ_१०.३.४४ ॥
पुरोहितः सपुरुषैः कृत्याभिचारविषये ब्रूयात्; यन्त्रिकाः वर्धकाः मौहूर्तिकाश्च स्वकर्मसिद्धिं परेषामसिद्धिं च घोषयेयुः।
Sutra 45
सेनापतिरर्थमानाभ्यामभिसंस्कृतमनीकमाभाषेत शतसाहस्रो राजवधः पञ्चाशत्साहस्रः सेनापतिकुमारवधः दशसाहस्रः प्रवीरमुख्यवधः पञ्चसाहस्रो हस्तिरथवधः साहस्रोऽश्ववधः शत्यः पत्तिमुख्यवधः शिरो विंशतिकं भोगद्वैगुण्यं स्वयं ग्राहश्च इति ॥ कZ_१०.३.४५ ॥
सेनापतिः अर्थमानाभ्यामभिसंस्कृतम् अनीकम् एवम् आभाषेत— ‘शतसाहस्रः राजवधः; पञ्चाशत्साहस्रः सेनापतिकुमारवधः; दशसाहस्रः प्रवीरमुख्यवधः; पञ्चसाहस्रः हस्तिरथवधः; साहस्रः अश्ववधः; शत्यः पत्तिमुख्यवधः; शिरः आनयतः विंशतिकम्; भोगद्वैगुण्यं लब्धभाण्डस्य; स्वयं ग्राहश्च’ इति।
Sutra 46
तदेषां दशवर्गाधिपतयो विद्युः ॥ कZ_१०.३.४६ ॥
एतान् (दरान् नियमांश्च) तेषां दशवर्गाधिपतयः विद्युḥ।
Sutra 47
चिकित्सकाः शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवस्त्रहस्ताः स्त्रियश्चान्नपानरक्षिण्यः पुरुषाणामुद्धर्षणीयाः पृष्ठतस्तिष्ठेयुः ॥ कZ_१०.३.४७ ॥
चिकित्सकाः शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवस्त्रहस्ताः, स्त्रियश्च अन्नपानरक्षिण्यः पुरुषाणामुद्धर्षणीयाः, पृष्ठतः तिष्ठेयुः।
Sutra 48
अदक्षिणामुखं पृष्ठतःसूर्यमनुलोमवातमनीकं स्वभूमौ व्यूहेत ॥ कZ_१०.३.४८ ॥
स्वभूमौ अनीकम् एवं व्यूहेत—अदक्षिणामुखम्, पृष्ठतः सूर्यं, अनुलोमवातम्।
Sutra 49
परभूमिव्यूहे चाश्वांश्चारयेयुः ॥ कZ_१०.३.४९ ॥
परभूमिव्यूहे चाश्वान् चारयेयुः।
Sutra 50
यत्र स्थानं प्रजवश्चाभूमिर्व्यूहस्य तत्र स्थितः प्रजवितश्चोभयथा जीयेत । विपर्यये जयति उभयथा स्थाने प्रजवे च ॥ कZ_१०.३.५० ॥
यत्र स्थानं प्रजवश्चाभूमिर्व्यूहस्य तत्र स्थितः प्रजवितश्चोभयथा जीयेत। विपर्यये जयति। उभयथा स्थाने प्रजवे च।
Sutra 52
समा विषमा व्यामिश्रा वा भूमिरिति पुरस्तात्पार्श्वाभ्यां पश्चाच्च ज्ञेया ॥ कZ_१०.३.५२ ॥
समा विषमा व्यामिश्रा वा भूमिरिति पुरस्तात्पार्श्वाभ्यां पश्चाच्च ज्ञेया।
Sutra 53
समायां दण्डमण्डलव्यूहाः विषमायां भोगासंहतव्यूहाः व्यामिश्रायां विषमव्यूहाः ॥ कZ_१०.३.५३ ॥
समायां दण्डमण्डलव्यूहाः। विषमायां भोगासंहतव्यूहाः। व्यामिश्रायां विषमव्यूहाः।
Sutra 54
विशिष्टबलं भङ्क्त्वा संधिं याचेत ॥ कZ_१०.३.५४ ॥
विशिष्टबलं भङ्क्त्वा संधिं याचेत।
Sutra 55
समबलेन याचितः संदधीत ॥ कZ_१०.३.५५ ॥
समबलेन याचितः सन्धिं संदधीत।
Sutra 56
हीनमनुहन्यात् न त्वेव स्वभूमिप्राप्तं त्यक्तात्मानं वा ॥ कZ_१०.३.५६ ॥
हीनं अनुहन्यात्; न तु एव स्वभूमिप्राप्तं त्यक्तात्मानं वा।
Sutra 57
अधार्यो जायते वेगस्तस्माद्भग्नं न पीडयेत् ॥ कZ_१०.३.५७च्द् ॥
अधार्यो जायते वेगः; तस्मात् भग्नं न पीडयेत्।
Frequently Asked Questions
Rapid neutralization of enemy force with minimized attrition to one’s own troops and reduced exposure of the janapada; by choosing open battle only under advantage and otherwise using stratagem, the state preserves manpower, prevents raids, and stabilizes revenue and public security.
Not specified in this tactical passage; in Kauṭilya’s daṇḍanīti framework, commanders who disobey royal operational directives or cause avoidable loss through negligence would be subject to disciplinary punishment, removal, and forfeiture proportionate to the damage (daṇḍa calibrated to harm and dereliction).