Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 11

देवपितृपूजादानार्थं स्वस्तिवाचनमन्तःपुरं महानसम् दूतप्रावर्तिमं कोष्ठागारमायुधागारम् पण्यगृहं कुप्यगृहं कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलम् पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्चेति व्ययशरीरम् ॥ कZ_०२.६.११ ॥

devapitṛpūjādānārthaṃ svastivācanamantaḥpuraṃ mahānasam dūtaprāvartimaṃ koṣṭhāgāramāyudhāgāram paṇyagṛhaṃ kupyagṛhaṃ karmānto viṣṭiḥ pattyaśvarathadvipaparigraho gomaṇḍalam paśumṛgapakṣivyālavāṭāḥ kāṣṭhatṛṇavāṭāśceti vyayaśarīram

व्ययशरीरम्—देवपितृपूजादानार्थं स्वस्तिवाचनम् अन्तःपुरं महानसम् दूतप्रावर्तिमं कोष्ठागारम् आयुधागारम् पण्यगृहं कुप्यगृहं कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलम् पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्च।

देवपितृपूजादानार्थम्for the purpose of worship of the gods and ancestors and for giving (charitable gifts)
देवपितृपूजादानार्थम्:
TypeNoun
Rootअर्थ
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया (प्रयोजनार्थक-अव्ययीभाववत् प्रयोगः: ‘…अर्थम्’ = ‘for the purpose of’)
स्वस्तिवाचनम्auspicious recitation; benediction
स्वस्तिवाचनम्:
TypeNoun
Rootवच्
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया (सूच्य-व्ययाङ्ग-नाम)
अन्तःपुरम्inner palace; harem quarters
अन्तःपुरम्:
TypeNoun
Rootपुर
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
महानसम्great kitchen; royal kitchen
महानसम्:
TypeNoun
Rootअसन्/अश् (भोजन)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
दूतप्रावर्तिम्operations/maintenance of envoys and messengers
दूतप्रावर्तिम्:
TypeNoun
Rootवृत् (प्रवर्तन)
Formस्त्रीलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया (प्रावर्तिः/प्रावर्तिम्—पाठानुसारं)
कोष्ठागारम्storehouse; warehouse
कोष्ठागारम्:
TypeNoun
Rootगॄ (गृह)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
आयुधागारम्armoury; weapons storehouse
आयुधागारम्:
TypeNoun
Rootगॄ (गृह)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
पण्यगृहम्merchandise-house; trading depot
पण्यगृहम्:
TypeNoun
Rootगॄ (गृह)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
कुप्यगृहम्storehouse for valuable movables/commodities (kupya)
कुप्यगृहम्:
TypeNoun
Rootगॄ (गृह)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
कर्मान्तःworkshop; manufacturing establishment
कर्मान्तः:
TypeNoun
Rootअन्त
Formपुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
विष्टिःcorvée; forced labour
विष्टिः:
TypeNoun
Rootविष्/वेश् (सेवा)
Formस्त्रीलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहःthe establishment/maintenance of foot-soldiers, horses, chariots, and elephants
पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहः:
TypeNoun
Rootग्रह्
Formपुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
गोमण्डलम्cattle enclosure; cattle establishment
गोमण्डलम्:
TypeNoun
Rootमण्डल
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया
पशुमृगपक्षिव्यालवाटाःenclosures/pens for cattle/animals, deer/game, birds, and wild beasts
पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः:
TypeNoun
Rootवाट
Formपुंलिङ्ग; बहुवचन; प्रथमा
काष्ठतृणवाटाःenclosures/yards for wood and grass/fodder
काष्ठतृणवाटाः:
TypeNoun
Rootवाट
Formपुंलिङ्ग; बहुवचन; प्रथमा
and
:
TypeParticle
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
इतिthus; so (marking the end of the list)
इति:
TypeParticle
Formअव्यय; इत्यर्थ-समाप्तिसूचक
व्ययशरीरम्the corpus/structure (lit. ‘body’) of expenditure
व्ययशरीरम्:
TypeNoun
Rootशरीर
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
P
Palace administration
R
Royal kitchen
D
Diplomatic corps/messengers
W
Warehousing and granaries
A
Armoury
S
State workshops
L
Labour administration
A
Army branches (infantry, cavalry, chariots, elephants)
A
Animal establishments
T
Timber/fodder depots

FAQs

They function as legitimacy and social-stability spending—publicly visible acts that reinforce authority, cohesion, and compliance.

It frames the state as a production-and-logistics system: procurement, storage, manufacturing, and distribution are core budgetary commitments.