Sutra 16
Devanagari script
चिकित्सकानीकस्थारोहकाधोरणहस्तिपकौपचारिकविधापाचकयावसिकपादपाशिककुटीर्रक्षकाउपशयैकादिरौपस्थायिकवर्गः ॥ कZ_०२.३२.१६ ॥
Transliteration
cikitsakānīkasthārohakādhoraṇahastipakaupacārikavidhāpācakayāvasikapādapāśikakuṭīrrakṣakāupaśayaikādir aupasthāyika-vargaḥ
Translation
चिकित्सकाः, अनीकस्थाः, आरोहकाः, अधोरणाः, हस्तिपकाः, उपचारिकाः, विधापाचकाः, यावसिकाः, पादपाशिकाः, कुटीररक्षकाः, उपशयैकादयः—एते औपस्थायिकवर्गः।
Word by Word
चिकित्सकphysicians, medical officers
चिकित्सक:
TypeNoun
Rootचिकित्सक (√कित्स्/चिकित्स्- ‘to treat’, agent noun)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (समाहार-गण/वर्ग-निर्देश)
अनीकस्थthose stationed with a troop-division (unit staff)
अनीकस्थ:
TypeNoun
Rootअनीक + स्थ (√स्था)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘अनीके स्थाः’)
आरोहकriders, mounted men
आरोहक:
TypeNoun
Rootआ + √रुह् (ण्वुल्)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
अधोरणa class of attendants called adhōraṇa (technical troop-service personnel)
अधोरण:
TypeNoun
Rootअधोरण (देशज/प्रयोगविशेष; ‘अधो’ + ‘रण/रण’?)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; (पाठ/रूप कठिन)
हस्तिपकelephant-keepers (mahouts)
हस्तिपक:
TypeNoun
Rootहस्ति + पक (√पच्? / ‘पक’ = पालक/परिचारक-प्रयोग)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘हस्तिनः पकाः/पालकाः’)
औपचारिकattendants, orderlies (providers of care/services)
औपचारिक:
TypeNoun
Rootउपचार + ठक् (औपचारिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
विधापाचकspecialist cooks (preparing prescribed/regulated dishes)
विधापाचक:
TypeNoun
Rootविधा + पाचक (√पच्, ण्वुल्)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष (पाठानुसार ‘विधा-पाचक’ = विशेष-रसोईया)
यावसिकfodder-men, forage suppliers
यावसिक:
TypeNoun
Rootयावस + ठक् (यावसिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
पादपाशिकfoot-fetter/foot-rope handlers (restraint personnel)
पादपाशिक:
TypeNoun
Rootपाद + पाश + ठक् (पादपाशिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘पादस्य पाशः’—पादबन्धन-सम्बन्धी)
कुटीररक्षकhut-guards, shelter guards
कुटीररक्षक:
TypeNoun
Rootकुटीर + रक्षक (√रक्ष्, ण्वुल्)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘कुटीरायाः रक्षकाः’)
उपशयैकादिthe group beginning with ‘upashaya’ and ‘eka’ etc. (other auxiliary staff categories)
उपशयैकादि:
TypeNoun
Rootउपशय + एक + आदि
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; गण-निर्देश (उपशय, एक, आदि—सूची-समाहार)
औपस्थायिकattendants responsible for attendance/service (those who wait upon)
औपस्थायिक:
TypeNoun
Rootउपस्था/उपस्थाय + ठक् (औपस्थायिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
वर्गःa class/category (group)
वर्गः:
TypeNoun
Rootवर्ग
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
Entities Mentioned
V
veterinariansM
mahouts/elephant-keepersG
guardsC
cooksF
fodder staffU
unit staffFAQs
He operationalizes governance via specialized roles and clear service categories, enabling accountability and routine provisioning.