Sutra 32
Devanagari script
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारं चतुःशालमध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारीपुरं मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम् भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३.३२ ॥
Transliteration
prākāramadhye vāpīṃ kṛtvā puṣkariṇīdvāraṃ catuḥśālamadhyardhāntaraṃ sāṇikaṃ kumārīpuraṃ muṇḍaharmyadvitalaṃ muṇḍakadvāram bhūmidravyavaśena vā niveśayet
Translation
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा—प्राकाराभ्यन्तरे वापीं निर्माय, पुष्करिणीद्वारं, चतुःशालं मध्यर्धान्तरं, साणिकं, कुमारीपुरं, मुण्डहर्म्यद्वितलं, मुण्डकद्वारं च—भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् (देशद्रव्यपरिस्थित्यानुसारं विन्यसेत्)।
Word by Word
प्राकारमध्येin the middle of the rampart/within the rampart area
प्राकारमध्ये:
TypeNoun
Rootप्राकार; मध्य
Formप्राकार- (पुं), षष्ठी एकवचन + मध्य- (नपुं), लोके/सप्तमी एकवचन; समासः ‘प्राकारस्य मध्ये’
वापींa well/cistern
वापीं:
TypeNoun
Rootवापी
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (कर्म)
कृत्वाhaving made/constructed
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
Formक्त्वान्त अव्यय (absolutive), ‘having made/constructed’
पुष्करिणीद्वारम्a gate for/leading to the tank (pushkariṇī)
पुष्करिणीद्वारम्:
TypeNoun
Rootपुष्करिणी; द्वार
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासः ‘पुष्करिण्याः द्वारम्’
चतुःशालमध्यर्धान्तरम्a half-interval/central spacing in the middle of a four-halled (quadrangular) structure
चतुःशालमध्यर्धान्तरम्:
TypeNoun
Rootचतुःशाल; मध्य; अर्ध; अन्तर
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासार्थः—‘चतुःशालस्य मध्ये अर्धान्तरम्’ (चार-शाला/चौक के मध्य में आधा-अन्तर/मध्यवर्ती दूरी)
साणिकम्screened/protected with a barrier (sāṇikā)
साणिकम्:
TypeAdjective
Rootसाणिक
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; विशेषण (पूर्वपदानां विशेषणम्)
कुमारीपुरम्a ‘maidens’ quarter/settlement (kumārī-pura)
कुमारीपुरम्:
TypeNoun
Rootकुमारी; पुर
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासः ‘कुमार्याः/कुमारीणां पुरम्’
मुण्डहर्म्यद्वितलम्a two-storeyed ‘muṇḍa-harmya’ (a specific architectural type)
मुण्डहर्म्यद्वितलम्:
TypeNoun
Rootमुण्ड; हर्म्य; द्वि; तल
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासार्थः—‘मुण्ड-हर्म्यं द्वि-तलम्’ (मुण्ड-प्रकार का प्रासाद, दो-मंज़िला)
मुण्डकद्वारम्a ‘muṇḍaka’ type gate/doorway
मुण्डकद्वारम्:
TypeNoun
Rootमुण्डक; द्वार
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासः ‘मुण्डकस्य द्वारम्’
भूमिद्रव्यवशेनaccording to the nature of the land and available materials/resources
भूमिद्रव्यवशेन:
TypeNoun
Rootभूमि; द्रव्य; वश
Formनपुंसकलिङ्ग/पुं (वश-), तृतीया एकवचन; समासार्थः—‘भूमेः द्रव्यस्य वशेन’ = भूमि और सामग्री/संसाधन के अनुसार
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formअव्यय (विकल्पार्थक)
निवेशयेत्should establish/lay out (place)
निवेशयेत्:
TypeVerb
Rootनि√विश् (निवेशयति)
Formलोट्/विधिलिङ् (आज्ञा/विधान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष एकवचन; causative sense ‘cause to be placed/establish’
Entities Mentioned
V
vāpī (well/cistern)P
puṣkariṇī (tank)D
dvāra (gate)C
catuḥśālā (four-hall complex)S
sāṇika (guard post/detachment)K
kumārīpura (inner ward)M
muṇḍaharmya (flat-roofed building)M
muṇḍakadvāra (gate type)FAQs
Policy must be implementable: plans should be adapted to local geography and fiscal/material capacity rather than rigid ideal blueprints.