Sutra 16
Devanagari script
प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा ॥ कZ_०२.३.१६ ॥
Transliteration
prākāram ubhayato meṇḍhakamadhyardhadaṇḍaṃ kṛtvā pratolīṣaṭtulāntaraṃ dvāraṃ niveśayet pañcadaṇḍād ekottaram āṣṭadaṇḍād iti caturaśraṃ ṣaḍbhāgam āyāmād adhikam aṣṭabhāgaṃ vā
Translation
प्राकारमुभयतो मेण्ढक-मध्य-अर्धदण्डं कृत्वा, प्रतोली-षट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्; पञ्चदण्डाद् एकोत्तरम् आष्टदण्डाद् इति; चतुरश्रं, षड्भागमायामादधिकम् अष्टभागं वा।
Word by Word
प्राकारम्rampart / enclosing wall
प्राकारम्:
TypeNoun
Rootप्राकार
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन
उभयतःon both sides
उभयतः:
TypeIndeclinable
Rootउभयतः
Formअव्यय; दिशावाचक/पर्यायवाचक
मेण्ढक‘meṇḍhaka’ type projection/bastion (ram-shaped feature)
मेण्ढक:
TypeNoun
Rootमेण्ढक
Formपुंलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (निर्देशार्थ)
मध्यmiddle / central part
मध्य:
TypeNoun
Rootमध्य
Formनपुंसकलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) अव्ययीभाव/तत्पुरुष-पूर्वपदार्थ ‘in the middle’
अर्धhalf
अर्ध:
TypeNoun
Rootअर्ध
Formनपुंसकलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) ‘half’
दण्डम्a daṇḍa (rod; a unit of measure)
दण्डम्:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; परिमाणवाचक (दण्ड = मापदण्ड/rod)
कृत्वाhaving made / after making
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having made/done’
प्रतोलीgatehouse / gateway structure
प्रतोली:
TypeNoun
Rootप्रतोली
Formस्त्रीलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (निर्देशार्थ)
षट्six
षट्:
TypeNumeral
Rootषट्
Formसंख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable-like)
तुलtul (a measure/spacing unit)
तुल:
TypeNoun
Rootतुल
Formस्त्रीलिङ्ग; (समासपूर्वपद-रूपेण) परिमाण/माप-विशेष
अन्तरम्interval / spacing
अन्तरम्:
TypeNoun
Rootअन्तर
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; ‘interval/space’
द्वारम्gate / doorway
द्वारम्:
TypeNoun
Rootद्वार
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन
निवेशयेत्should place / should construct / should install
निवेशयेत्:
TypeVerb
Rootनि-विश् (निवेश)
Formविधिलिङ् (optative); परस्मैपद; प्रथमपुरुष-एकवचन; causative sense ‘cause to be placed/establish’
पञ्चfive
पञ्च:
TypeNumeral
Rootपञ्च
Formसंख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग
दण्डात्from/than a daṇḍa
दण्डात्:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; अपादान/तुलनार्थ ‘from/than a daṇḍa’
एकone
एक:
TypeNumeral
Rootएक
Formसंख्यावाचक; (समासपूर्वपद-रूपेण)
उत्तरम्additional / exceeding
उत्तरम्:
TypeAdjective
Rootउत्तर
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया-एकवचन; ‘additional, exceeding’ (परिमाणे)
अष्टeight
अष्ट:
TypeNumeral
Rootअष्ट
Formसंख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयोग
दण्डात्from/than a daṇḍa
दण्डात्:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; अपादान/तुलनार्थ
इतिthus / as follows
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formअव्यय; उद्धरण/निर्देश-समाप्त्यर्थ
चतुरश्रंquadrangular / four-cornered
चतुरश्रं:
TypeAdjective
Rootचतुरश्र
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; कर्मधारय: चतुर् + अश्र (four-cornered)
षड्भागम्six parts / a sixfold division
षड्भागम्:
TypeNoun
Rootषड्भाग
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; तत्पुरुष: षट् + भाग (six parts)
आयामात्from the length / with respect to length
आयामात्:
TypeNoun
Rootआयाम
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचन; ‘from/with respect to length’
अधिकम्more / in excess
अधिकम्:
TypeAdjective
Rootअधिक
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; ‘more/exceeding’
अष्टभागम्eight parts / an eightfold division
अष्टभागम्:
TypeNoun
Rootअष्टभाग
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; तत्पुरुष: अष्ट + भाग (eight parts)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formअव्यय; विकल्पार्थ
Entities Mentioned
P
prākāra (rampart)M
meṇḍhaka (projection/buttress)P
pratolī (gatehouse)D
dvāra (gate)U
units: daṇḍa, tūlaFAQs
Because fortifications are state-critical assets: precise standards reduce corruption in works, ensure predictable defensive performance, and make inspection enforceable.