Sutra 43

Devanagari script

बलीवर्दानां नस्याश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणम् तुला घाणपिण्याकस्य दशाढकं कणकुण्डकस्य पञ्चपलिकं मुखलवनम् तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं मांसतुला दध्नश्चाढकम् यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः क्षीरद्रोणमर्धाढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं च प्रतिपानम् ॥ कZ_०२.२९.४३ ॥

Transliteration

balīvardānāṃ nasyāśvabhadra-gati-vāhināṃ yavasasyārdhabhāras tṛṇasya dviguṇam, tulā ghāṇapiṇyākasya daśāḍhakaṃ, kaṇakuṇḍakasya pañcapalikaṃ, mukhalavanam; tailakuḍubo nasyaṃ, prasthaḥ pānaṃ, māṃsatulā, dadhnaś cāḍhakam; yavadroṇaṃ māṣāṇāṃ vā pulākaḥ; kṣīradroṇam ardha-āḍhakaṃ vā surāyāḥ; snehaprasthaḥ, kṣāradaśapalaṃ, śṛṅgiberapalaṃ ca pratipānam

Translation

बलीवर्दानां नस्याश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणं तुला घाणपिण्याकस्य दशाढकं कणकुण्डकस्य पञ्चपलिकं मुखलवनं तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं मांसतुला दध्नश्चाढकम् यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः क्षीरद्रोणमर्धाढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं च प्रतिपानम्।

Word by Word

• बलीवर्दानाम्: of bullocks / draught-oxen
• Type: Noun
• Root: बलीवर्द
• Form: षष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)

• नस्य: nasal dose / snuff-medicine
• Type: Noun
• Root: नस्य
• Form: प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• अश्व: horse
• Type: Noun
• Root: अश्व
• Form: षष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद) / अव्ययवत्-पूर्वपद

• भद्र: good/choice (animal)
• Type: Noun/Adjective
• Root: भद्र
• Form: षष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)

• गति: gait / speed
• Type: Noun
• Root: गति
• Form: षष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)

• वाहिनाम्: of carriers / beasts of burden
• Type: Noun
• Root: वाहिन्
• Form: षष्ठी-बहुवचनम् (पुं./स्त्री.)

• यवसस्य: of fodder
• Type: Noun
• Root: यवस
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (नपुं.)

• अर्धभारः: a half-load (half-burden)
• Type: Noun
• Root: अर्धभार
• Form: प्रथमा-एकवचनम् (पुं.) ; अर्ध + भार

• तृणस्य: of grass/straw
• Type: Noun
• Root: तृण
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (नपुं.)

• द्विगुणम्: double
• Type: Adjective
• Root: द्विगुण
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) (क्रियाविशेषणवत्) ; द्वि + गुण

• तुला: tulā (a weight unit)
• Type: Noun
• Root: तुला
• Form: प्रथमा-एकवचनम् (स्त्री.)

• घाण: bran/chaff
• Type: Noun
• Root: घाण
• Form: षष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)

• पिण्याकस्य: of oil-cake
• Type: Noun
• Root: पिण्याक
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (पुं.)

• दश: ten
• Type: Numeral
• Root: दश
• Form: संख्या (अव्ययवत्)

• आढकम्: āḍhaka (a measure)
• Type: Noun
• Root: आढक
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• कण: grain/particles
• Type: Noun
• Root: कण
• Form: षष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)

• कुण्डकस्य: of kuṇḍaka (a grain/bran preparation)
• Type: Noun
• Root: कुण्डक
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (पुं.)

• पञ्च: five
• Type: Numeral
• Root: पञ्च
• Form: संख्या (अव्ययवत्)

• पलिकम्: (amount) in palas
• Type: Adjective/Noun
• Root: पलिक
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) ; ‘पल’परिमाणम्

• मुख: mouth / oral
• Type: Noun
• Root: मुख
• Form: समासपूर्वपद (अव्ययवत्)

• लवणम्: salt
• Type: Noun
• Root: लवण
• Form: प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• तैल: oil
• Type: Noun
• Root: तैल
• Form: समासपूर्वपद

• कुडुबः: kuḍuba (a measure)
• Type: Noun
• Root: कुडुब
• Form: प्रथमा-एकवचनम् (पुं.)

• नस्यं: nasal dose
• Type: Noun
• Root: नस्य
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• प्रस्थः: prastha (a measure)
• Type: Noun
• Root: प्रस्थ
• Form: प्रथमा-एकवचनम् (पुं.)

• पानम्: drink / draught
• Type: Noun
• Root: पान
• Form: प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• मांस: meat
• Type: Noun
• Root: मांस
• Form: समासपूर्वपद

• तुला: tulā (weight unit)
• Type: Noun
• Root: तुला
• Form: प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (स्त्री.)

• दध्नः: of curd
• Type: Noun
• Root: दधि
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (नपुं.)

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• आढकम्: āḍhaka (a measure)
• Type: Noun
• Root: आढक
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• यव: barley
• Type: Noun
• Root: यव
• Form: समासपूर्वपद

• द्रोणम्: droṇa (a measure)
• Type: Noun
• Root: द्रोण
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• माषाणाम्: of māṣa-beans (black gram)
• Type: Noun
• Root: माष
• Form: षष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम्

• पुलाकः: pūlāka (parched/flattened rice)
• Type: Noun
• Root: पुलाक
• Form: प्रथमा-एकवचनम् (पुं.)

• क्षीर: milk
• Type: Noun
• Root: क्षीर
• Form: समासपूर्वपद

• द्रोणम्: droṇa (a measure)
• Type: Noun
• Root: द्रोण
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• अर्ध: half
• Type: Adjective
• Root: अर्ध
• Form: समासपूर्वपद (अव्ययवत्)

• आढकम्: āḍhaka (a measure)
• Type: Noun
• Root: आढक
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम्

• सुरायाः: of surā (liquor)
• Type: Noun
• Root: सुरा
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (स्त्री.)

• स्नेह: fat/unctuous substance
• Type: Noun
• Root: स्नेह
• Form: समासपूर्वपद

• प्रस्थः: prastha (a measure)
• Type: Noun
• Root: प्रस्थ
• Form: प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (पुं.)

• क्षार: alkali
• Type: Noun
• Root: क्षार
• Form: समासपूर्वपद

• दश: ten
• Type: Numeral
• Root: दश
• Form: संख्या (अव्ययवत्)

• पलम्: pala (a weight unit)
• Type: Noun
• Root: पल
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• शृङ्गिबेर: śṛṅgībera (dry ginger)
• Type: Noun
• Root: शृङ्गिबेर
• Form: समासपूर्वपद

• पलम्: pala (a weight unit)
• Type: Noun
• Root: पल
• Form: द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• प्रतिपानम्: a follow-up drink / antidotal drink
• Type: Noun
• Root: प्रतिपान
• Form: प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) ; प्रति + पान

Entities Mentioned

• bullocks
• horses
• fodder (yava, grass)
• oil-cake (piṇyāka)
• salt
• oil (nasya)
• milk/curd
• meat
• surā
• ghee/fat
• alkali
• dry ginger

More Details

FAQs

What is the administrative value of listing rations in fixed measures?

It creates enforceable standards, reduces corruption in provisioning, and links animal performance to accountable inputs.

Why include medicinal items (nasya, ginger, alkali) in a ration list?

Because animal health is treated as a state asset: preventive and remedial care is embedded into logistics rather than left to ad hoc decisions.