Adhyaya 16
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by making administration a revenue-engine that is also a stability-engine. Chapter 2.16 treats commerce as a regulated circulatory system: prices are not left to private manipulation but are ‘made single-faced’ (ekamukha) for royal goods and managed through timed buying/selling, aggregation of abundant commodities, and controlled price-variation once a benchmark is reached. Kautilya’s objective is twofold: (1) protect prajā from predatory profit and supply disruption (kāloparodha, saṃkuladoṣa), and (2) convert trade into steady kośa growth through calibrated transaction charges (māna-vyāji, tulā-māna, gaṇya shares) and disciplined record-keeping. Foreign goods are welcomed through incentives and safe-conduct (anabhiyoga), showing that prosperity is expanded by attracting flows, not by isolating markets. The chapter’s placement under Adhyakṣa administration signals that conquest-capacity depends on mundane market governance: a well-fed populace, liquid trade, and auditable receipts underpin army maintenance and diplomatic leverage.
Sutras
Sutra 1
विक्षेपसंक्षेपक्रयविक्रयप्रयोगकालान् ॥ कZ_०२.१६.०१ ॥
विक्षेप-संक्षेप-क्रय-विक्रय-प्रयोग-कालान् (नियच्छेत्/लेखयेत्) ।
Sutra 2
यच्च पण्यं प्रचुरं स्यात्तदेकीकृत्यार्घमारोपयेत् ॥ कZ_०२.१६.०२ ॥
यत् पण्यं प्रचुरं स्यात्, तत् एकीकृत्य तस्य अर्घं (मूल्यं) आरोपयेत्।
Sutra 3
प्राप्तेऽर्घे वार्घान्तरं कारयेत् ॥ कZ_०२.१६.०३ ॥
प्राप्तेऽर्घे वार्घान्तरं कारयेत्।
Sutra 4
स्वभूमिजानां राजपण्यानामेकमुखं व्यवहारं स्थापयेत्परभूमिजानामनेकमुखम् ॥ कZ_०२.१६.०४ ॥
स्वभूमिजानां राजपण्यानामेकमुखं व्यवहारं स्थापयेत्; परभूमिजानामनेकमुखम्।
Sutra 5
उभयं च प्रजानामनुग्रहेण विक्रापयेत् ॥ कZ_०२.१६.०५ ॥
उभयं च प्रजानामनुग्रहेण विक्रापयेत्।
Sutra 6
स्थूलमपि च लाभं प्रजानामौपघातिकं वारयेत् ॥ कZ_०२.१६.०६ ॥
स्थूलमपि च लाभं प्रजानामौपघातिकं वारयेत्।
Sutra 7
अजस्रपण्यानां कालोपरोधं संकुलदोषं वा नोत्पादयेत् ॥ कZ_०२.१६.०७ ॥
अजस्रपण्यानां कालोपरोधं संकुलदोषं वा नोत्पादयेत्।
Sutra 8
बहुमुखं वा राजपण्यं वैदेहकाः कृतार्घं विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.१६.०८ ॥
अथवा वैदेहकाः कृतार्घं राजपण्यं बहुमुखेन विक्रीणीरन्।
Sutra 9
छेदानुरूपं च वैधरणं दद्युः ॥ कZ_०२.१६.०९ ॥
छेदानुरूपं च वैधरणं दद्युः।
Sutra 10
षोडशभागो मानव्याजी विंशतिभागस्तुलामानं गण्यपण्यानामेकादशभागः ॥ कZ_०२.१६.१० ॥
मानव्याजे षोडशभागः, तुलामाने विंशतिभागः, गण्यपण्यानाम् एकादशभागः।
Sutra 11
परभूमिजं पण्यमनुग्रहेणावाहयेत् ॥ कZ_०२.१६.११ ॥
परभूमिजं पण्यम् अनुग्रहेण आवाहयेत्।
Sutra 12
नाविकसार्थवाहेभ्यश्च परिहारमायतिक्षमं दद्यात् ॥ कZ_०२.१६.१२ ॥
नाविकसार्थवाहेभ्यश्च परिहारम् आयतिक्षमं दद्यात्।
Sutra 13
अनभियोगश्चार्थेष्वागन्तूनामन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः ॥ कZ_०२.१६.१३ ॥
अर्थविषयेषु आगन्तूनाम् अनभियोगश्च—अन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः (सभ्येषु उपकारिणः प्रति अपकारकृत्ये सति) ।
Sutra 14
पण्याधिष्ठातारः पण्यमूल्यमेकमुखं काष्ठद्रोण्यामेकच्छिद्रापिधानायां निदध्युः ॥ कZ_०२.१६.१४ ॥
पण्याधिष्ठातारः पण्य-मूल्यम् एकमुखायां काष्ठद्रोण्याम्, एकच्छिद्रापिधानायां, निदध्युः ।
Sutra 15
अह्नश्चाष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्यार्पयेयुः इदं विक्रीतमिदं शेषमिति ॥ कZ_०२.१६.१५ ॥
अह्नः अष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्य अर्पयेयुः—“इदं विक्रीतम्, इदं शेषम्” इति ।
Sutra 16
तुलामानभाण्डं चार्पयेयुः ॥ कZ_०२.१६.१६ ॥
तुलामानभाण्डं च अर्पयेयुः ।
Sutra 17
इति स्वविषये व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१६.१७ ॥
इति स्वविषये व्याख्यातम् ।
Sutra 18
परविषये तु पण्यप्रतिपण्ययोरर्घं मूल्यं चागमय्य शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभक्तभागव्ययशुद्धमुदयं पश्येत् ॥ कZ_०२.१६.१८ ॥
परविषये तु पण्यप्रतिपण्ययोः अर्घं मूल्यं च आगमय्य, शुल्क-वर्तन्य-आतिवाहिक-गुल्म-तर-देय-भक्त-भाग-व्यय-शुद्धम् उदयं पश्येत्।
Sutra 19
असत्युदये भाण्डनिर्वहणेन पण्यप्रतिपण्यानयनेन वा लाभं पश्येत् ॥ कZ_०२.१६.१९ ॥
असत्युदये भाण्डनिर्वहणेन पण्यप्रतिपण्यानयनेन वा लाभं पश्येत्।
Sutra 20
ततः सारपादेन स्थलव्यवहारमध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१६.२० ॥
ततः सारपादेन स्थलव्यवहारम् अध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत्।
Sutra 21
अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्गं गच्छेदनुग्रहार्थम् ॥ कZ_०२.१६.२१ ॥
अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैः च प्रतिसंसर्गं गच्छेत् अनुग्रहार्थम्।
Sutra 22
आपदि सारमात्मानं वा मोक्षयेत् ॥ कZ_०२.१६.२२ ॥
आपदि सारम् आत्मानं वा मोक्षयेत्।
Sutra 23
आत्मनो वा भूमिं प्राप्तः सर्वदेयविशुद्धं व्यवहरेत ॥ कZ_०२.१६.२३ ॥
आत्मीयां भूमिं प्राप्तः सर्वदेयविशुद्धः सन् एव व्यवहारं कुर्यात्।
Sutra 24
वारिपथे वा यानभागकपथ्यदनपण्यप्रतिपण्यार्घप्रमाणयात्राकालभयप्रतीकारपण्यपत्तनचारित्राण्युपलभेत ॥ कZ_०२.१६.२४ ॥
वारिपथे वा यानभागकपथ्यादानपण्यप्रतिपण्यार्घप्रमाणयात्राकालभयप्रतीकारपण्यपत्तनचारित्राणि उपलभेत।
Sutra 25
यतो लाभस्ततो गच्छेदलाभं परिवर्जयेत् ॥ कZ_०२.१६.२५च्द् ॥
यत्र लाभः तत्र गच्छेत्; अलाभं परिवर्जयेत्।
Frequently Asked Questions
Stable prices, continuous availability of essentials (ajasrapaṇya), reduced hoarding and market congestion faults, and protection of consumers from injurious profiteering—thereby sustaining social order and productive confidence while still maintaining predictable state revenue.
This unit implies danda through administrative control: denial of license/market access, imposition of assessed charges (vaidharaṇa/vyāji) and recovery for irregularities, and punitive action for disruptions like kāloparodha (supply obstruction) or falsified accounts—enforced via the Paṇyādhyakṣa’s audits and end-of-day reconciliation.