Adhyaya 13
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into auditable administration. Chapter 2.13 locates precious metals within the state’s “circulatory system” of value: bullion quality is not artisanal trivia but a fiscal-security matter. By prescribing a controlled workshop (single entry, compartmentalized rooms) and installing a skilled, reputable, and trustworthy goldsmith at a central urban node, Kauṭilya creates an inspection-and-processing chokepoint. He then supplies a taxonomy of gold and silver types (by origin and appearance) and a set of corrective metallurgical procedures (lead-based purification, controlled heating, quenching/soaking) that function as compliance standards. The pragmatic objective is to ensure that state receipts, payments, ornaments, and coinage inputs remain pure and uniform—thereby stabilizing prices, preventing private clipping/adulteration, and protecting the Kośa from hidden debasement. In the Vijigīṣu’s grand strategy, a reliable treasury underwrites forts, army pay, diplomacy, and emergency resilience.
Sutras
Sutra 1
सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानामसम्बन्धावेशनचतुःशालामेकद्वारामक्षशालां कारयेत् ॥ कZ_०२.१३.०१ ॥
सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानाम् असम्बन्धावेशनचतुःशालाम् एकद्वाराम् अक्षशालां कारयेत्।
Sutra 2
विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तमभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१३.०२ ॥
विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तम् अभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत्।
Sutra 3
जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धमाकरोद्गतं च सुवर्णम् ॥ कZ_०२.१३.०३ ॥
जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धम् आकरोद्गतं च सुवर्णम्।
Sutra 4
किञ्जल्कवर्णं मृदु स्निग्धमनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम् रक्तपीतकं मध्यमम् रक्तमवरम् ॥ कZ_०२.१३.०४ ॥
किञ्जल्कवर्णं मृदु स्निग्धम् अनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम्। रक्तपीतकं मध्यमम्। रक्तम् अवरम्।
Sutra 5
श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकम् ॥ कZ_०२.१३.०५ ॥
श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं च अप्राप्तकम्।
Sutra 6
तद् येनाप्राप्तकं तच्चतुर्गुणेन सीसेन शोधयेत् ॥ कZ_०२.१३.०६ ॥
यद् अप्राप्तकं तद् चतुर्गुणेन सीसेन शोधयेत्।
Sutra 7
सीसान्वयेन भिद्यमानं शुष्कपटलैर्ध्मापयेत् ॥ कZ_०२.१३.०७ ॥
सीसस्य संयोगेन यद् भिद्यते, तत् शुष्कपटलैः ध्मापयेत्।
Sutra 8
रूक्षत्वाद्भिद्यमानं तैलगोमये निषेचयेत् ॥ कZ_०२.१३.०८ ॥
रूक्षत्वात् यद् भिद्यते, तत् तैले गोमये च निषेचयेत्।
Sutra 9
आकरोद्गतं सीसान्वयेन भिद्यमानं पाकपत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत्कदलीवज्रकन्दकल्के वा निषेचयेत् ॥ कZ_०२.१३.०९ ॥
आकरोद्गतं यत् सीसान्वयेन भिद्यते, तत् पाकपत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत्; अथवा कदली-वज्रकन्द-कल्के निषेचयेत्।
Sutra 10
तुत्थोद्गतं गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यम् ॥ कZ_०२.१३.१० ॥
तुत्थोद्गतं, गौडिकं, काम्बुकं, चाक्रवालिकं च—एवं रूप्यं (चतुर्विधम्)।
Sutra 11
श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.१३.११ ॥
श्वेतं स्निग्धं मृदु च—श्रेष्ठम्।
Sutra 12
विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम् ॥ कZ_०२.१३.१२ ॥
विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम्।
Sutra 13
तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत् ॥ कZ_०२.१३.१३ ॥
तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत्।
Sutra 14
उद्गतचूलिकमच्छं भ्राजिष्णु दधिवर्णं च शुद्धम् ॥ कZ_०२.१३.१४ ॥
उद्गतचूलिकमच्छं भ्राजिष्णु दधिवर्णं च शुद्धम्।
Sutra 15
शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः ॥ कZ_०२.१३.१५ ॥
शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः।
Sutra 16
ततः शुल्बकाकण्युत्तरापसारिता आचतुःसीमान्तादिति षोडश वर्णकाः ॥ कZ_०२.१३.१६ ॥
ततः शुल्बकाकण्युत्तरापसारिता आचतुःसीमान्तादिति षोडश वर्णकाः।
Sutra 17
सुवर्णं पूर्वं निकष्य पश्चाद्वर्णिकां निकषयेत् ॥ कZ_०२.१३.१७ ॥
प्रथमं सुवर्णं निकषे घर्षयेत्; ततः पश्चात् तुलना-हेतोः वर्णिका-मानकं तस्मिन्नेव निकषे घर्षयेत्।
Sutra 18
समरागलेखमनिम्नोन्नते देशे निकषितम् परिमृदितं परिलीढं नखान्तराद्वा गैरिकेणावचूर्णितमुपधिं विद्यात् ॥ कZ_०२.१३.१८ ॥
समरागलेखं यद्यपि दृश्यते, तथापि अनिम्नोन्नते देशे निकषितं परिमृदितं परिलीढं वा भवति, नखान्तरात् वा निष्कृष्यते, अथवा गैरिकवत् अवचूर्णितं दृश्यते—तदुपधिं विद्यात्।
Sutra 19
जातिहिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा गोमूत्रभावितेन दिग्धेनाग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेतीभवति ॥ कZ_०२.१३.१९ ॥
गोमूत्रभावितेन जातिहिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा दिग्धेन अग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेतीभवति।
Sutra 20
सकेसरः स्निग्धो मृदुर्भाजिष्णुश्च निकषरागः श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२० ॥
सकेसरः स्निग्धो मृदुर्भाजिष्णुश्च निकषरागः श्रेष्ठः।
Sutra 21
कालिङ्गकस्तापीपाषाणो वा मुद्गवर्णो निकषः श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२१ ॥
कालिङ्गकस्तापीपाषाणो वा मुद्गवर्णो निकषः श्रेष्ठः।
Sutra 22
समरागी विक्रयक्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२२ ॥
समरागी विक्रयक्रयहितः।
Sutra 23
हस्तिच्छविकः सहरितः प्रतिरागी विक्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२३ ॥
हस्तिच्छविकः सहरितः प्रतिरागी विक्रयहितः।
Sutra 24
स्थिरः परुषो विषमवर्णश्चाप्रतिरागी क्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२४ ॥
स्थिरः परुषो विषमवर्णश्चाप्रतिरागी क्रयहितः।
Sutra 25
छेदश्चिक्कणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुर्भाजिष्णुश्च श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२५ ॥
छेदश्चिक्कणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुर्भाजिष्णुश्च श्रेष्ठः।
Sutra 26
तापो बहिरन्तश्च समः किञ्जल्कवर्णः कुरण्डकपुष्पवर्णो वा श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२६ ॥
तापो बहिरन्तश्च समः किञ्जल्कवर्णः कुरण्डकपुष्पवर्णो वा श्रेष्ठः।
Sutra 27
श्यावो नीलश्चाप्राप्तकः ॥ कZ_०२.१३.२७ ॥
श्यावो नीलश्चाप्राप्तकः।
Sutra 28
तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१३.२८ ॥
तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः।
Sutra 29
तेनोपदेशेन रूप्यसुवर्णं दद्यादाददीत च ॥ कZ_०२.१३.२९ ॥
तेनोपदेशेन रूप्यसुवर्णं दद्यादाददीत च।
Sutra 30
अक्षशालामनायुक्तो नोपगच्छेत् ॥ कZ_०२.१३.३० ॥
अक्षशालामनायुक्तो नोपगच्छेत्।
Sutra 31
अभिगच्छन्नुच्छेद्यः ॥ कZ_०२.१३.३१ ॥
अभिगच्छन्नुच्छेद्यः।
Sutra 32
आयुक्तो वा सरूप्यसुवर्णस्तेनैव जीयेत ॥ कZ_०२.१३.३२ ॥
आयुक्तो वा सरूप्यसुवर्णः तेनैव पणेन द्यूतं कुर्यात्, तेनैव च जीयेत।
Sutra 33
विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषतत्वष्टृतपनीयकारवो ध्मायकचरकपांसुधावकाः प्रविशेयुर्निष्कसेयुश्च ॥ कZ_०२.१३.३३ ॥
विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषतत्वष्टृतपनीयकारवो ध्मायकचरकपांसुधावकाः प्रविशेयुः निष्कसेयुः च।
Sutra 34
सर्वं चैषामुपकरणमनिष्ठिताश्च प्रयोगास्तत्रैवावतिष्ठेरन् ॥ कZ_०२.१३.३४ ॥
सर्वं च एषाम् उपकरणम् अनिष्ठिताः च प्रयोगाः तत्रैव अवतिष्ठेरन्।
Sutra 35
गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करणमध्ये दद्यात् ॥ कZ_०२.१३.३५ ॥
गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करणमध्ये दद्यात्।
Sutra 36
सायं प्रातश्च लक्षितं कर्तृकारयितृमुद्राभ्यां निदध्यात् ॥ कZ_०२.१३.३६ ॥
सायं प्रातश्च कर्तृकारयितृमुद्राभ्यां लक्षितं कृत्वा (कार्यं/द्रव्यं) निदध्यात्।
Sutra 37
क्षेपणो गुणः क्षुद्रकमिति कर्माणि ॥ कZ_०२.१३.३७ ॥
(दोषयुक्तानि/छलयुक्तानि) कर्माणि ‘क्षेपणः’, ‘गुणः’, ‘क्षुद्रकम्’ इति कथ्यन्ते।
Sutra 38
क्षेपणः काचार्पणादीनि ॥ कZ_०२.१३.३८ ॥
‘क्षेपणः’ काचार्पणादीनि (कर्माणि) भवति।
Sutra 39
गुणः सूत्रवानादीनि ॥ कZ_०२.१३.३९ ॥
‘गुणः’ सूत्रवानादीनि (कर्माणि) भवति।
Sutra 40
घनं सुषिरं पृषतादियुक्तं क्षुद्रकमिति ॥ कZ_०२.१३.४० ॥
घनं वा सुषिरं वा पृषतादियुक्तं (कर्म) ‘क्षुद्रकम्’ इति।
Sutra 41
अर्पयेत्काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशभागं कटुमानम् ॥ कZ_०२.१३.४१ ॥
काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशभागं कटुमानम् अर्पयेत्।
Sutra 42
ताम्रपादयुक्तं रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा सुवर्णं संस्कृतकम् तस्माद् रक्षेत् ॥ कZ_०२.१३.४२ ॥
ताम्रपादयुक्तं रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा सुवर्णं ‘संस्कृतक’ इति; तस्मात् तत् रक्षेत्।
Sutra 43
पृषतकाचकर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकं चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डम् ॥ कZ_०२.१३.४३ ॥
पृषतकाचकर्मणि—परिभाण्डस्य त्रयो भागाः, वास्तुकस्य द्वौ; अथवा वास्तुकस्य चत्वारो भागाः, परिभाण्डस्य त्रयः।
Sutra 44
त्वष्टृकर्मणः शुल्बभाण्डं समसुवर्णेन सम्यूहयेत् ॥ कZ_०२.१३.४४ ॥
त्वष्टृकर्मणि शुल्बभाण्डं समसुवर्णेन सम्यूहयेत्।
Sutra 45
रूप्यभाण्डं घनं सुषिरं वा सुवर्णार्धेनावलेपयेत् ॥ कZ_०२.१३.४५ ॥
रूप्यभाण्डं घनं सुषिरं वा सुवर्णार्धेनावलेपयेत्।
Sutra 46
चतुर्भागसुवर्णं वा वालुकाहिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत् ॥ कZ_०२.१३.४६ ॥
चतुर्भागसुवर्णं वा वालुकाहिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत्।
Sutra 47
तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्णं सुरागं समसीसातिक्रान्तं पाकपत्त्रपक्वं सैन्धविकयोज्ज्वालितं नीलपीतश्वेतहरितशुकपत्त्रवर्णानां प्रकृतिर्भवति ॥ कZ_०२.१३.४७ ॥
‘तपनीयम्’ ज्येष्ठं सुवर्णम्—सुरागं, समसीसातिक्रान्तं, पाकपत्त्रपक्वं, सैन्धविकयोज्ज्वालितं—नीलपीतश्वेतहरितशुकपत्त्रवर्णादीनां वर्णानां प्रकृतिं जनयति।
Sutra 48
तीक्ष्णं चास्य मयूरग्रीवाभं श्वेतभङ्गं चिमिचिमायितं पीतचूर्णितं काकणिकः सुवर्णरागः ॥ कZ_०२.१३.४८ ॥
अस्य सुवर्णरागस्य तीक्ष्णत्वं, मयूरग्रीवाभत्वं, श्वेतभङ्गत्वं, चिमिचिमायितत्वं, पीतचूर्णितत्वं च; स काकणिकः।
Sutra 49
तारमुपशुद्धं वा अस्थितुत्थे चतुः समसीसे चतुः शुष्कतुत्थे चतुः कपाले त्रिर्गोमये द्विरेवं सप्तदशतुत्थातिक्रान्तं सैन्धविकयोज्ज्वालितम् ॥ कZ_०२.१३.४९ ॥
तारम् उपशुद्धं वा—अस्थितुत्थे चतुः, समसीसे चतुः, शुष्कतुत्थे चतुः; कपाले त्रिः, गोमये द्विः—एवं सप्तदशतुत्थातिक्रान्तं सैन्धविकयोज्ज्वालितम्।
Sutra 50
एतस्मात्काकण्युत्तरमाद्विमाषादिति सुवर्णे देयम् पश्चाद् रागयोगः श्वेततारं भवति ॥ कZ_०२.१३.५० ॥
एतस्मात् सुवर्णे देयं—काकण्युत्तरम् आद्विमाषात्; पश्चाद् रागयोगेन श्वेततारं भवति।
Sutra 51
त्रयोऽंशास्तपनीयस्य द्वात्रिंशद्भागश्वेततारमूर्च्छिताः तत् श्वेतलोहितकं भवति ॥ कZ_०२.१३.५१ ॥
तपनीयस्य त्रयोऽंशाः द्वात्रिंशद्भागश्वेततारेण मूर्च्छिताः; तत् श्वेतलोहितकं भवति।
Sutra 52
ताम्रं पीतकं करोति ॥ कZ_०२.१३.५२ ॥
एषः संस्कारः ताम्रं पीतकं करोति।
Sutra 53
तपनीयमुज्ज्वाल्य रागत्रिभागं दद्यात्पीतरागं भवति ॥ कZ_०२.१३.५३ ॥
तपनीयम् उज्ज्वाल्य रागस्य त्रिभागं दद्यात्; तत् पीतरागं भवति।
Sutra 54
श्वेततारभागौ द्वावेकस्तपनीयस्य मुद्गवर्णं करोति ॥ कZ_०२.१३.५४ ॥
श्वेततारस्य भागौ द्वौ, तपनीयस्य एकः; एतत् मुद्गवर्णं करोति।
Sutra 55
कालायसस्यार्धभागाभ्यक्तं कृष्णं भवति ॥ कZ_०२.१३.५५ ॥
कालायसस्य अर्धभागेन अभ्यक्तं कृष्णं भवति।
Sutra 56
प्रतिलेपिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्त्रवर्णं भवति ॥ कZ_०२.१३.५६ ॥
प्रतिलेपिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्त्रवर्णं भवति।
Sutra 57
तस्यारम्भे रागविशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात् ॥ कZ_०२.१३.५७ ॥
तस्य आरम्भे रागविशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात्।
Sutra 58
तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुध्येत ॥ कZ_०२.१३.५८ ॥
तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुध्येत।
Sutra 59
तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणामपनेयिमानं च रूप्यसुवर्णभाण्डबन्धप्रमाणानि च ॥ कZ_०२.१३.५९ ॥
तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणामपनेयिमानं च रूप्यसुवर्णभाण्डबन्धप्रमाणानि च।
Sutra 60
सुप्रमृष्टमसम्पीतं विभक्तं धारणे सुखम् ॥ कZ_०२.१३.६०च्द् ॥
सुप्रमृष्टमसम्पीतं विभक्तं धारणे सुखम्।
Sutra 61
मनोनेत्राभिरामं च तपनीयगुणाः स्मृताः ॥ कZ_०२.१३.६१च्द् ॥
मनोनेत्राभिरामं च; एते तपनीयगुणाः स्मृताः।
Frequently Asked Questions
Stable currency/valuation and trustworthy state payments by preventing adulterated bullion from entering the treasury; this reduces market disputes, protects savings/wealth, and improves fiscal capacity for public security and works.
This excerpt does not state a specific fine/punishment; enforcement is implied through compulsory state-controlled assaying/refining and rejection/purification mandates. In the wider Arthashastra framework, adulteration and fraud typically attract fines, confiscation, and punitive sanctions proportional to harm to the Kośa.