Shloka 59

उपसंहारः, वैष्णवपुराण-प्रशंसा, फलश्रुति, परम्परा-प्रवहः (पाठ-श्रवण-फलम्)

Devanagari script

नान्तो ऽस्ति यस्य न च यस्य समुद्भवो ऽस्ति वृद्धिर् न यस्य परिणामविवर्जितस्य नापक्षयं च समुपैत्य् अविकल्पवस्तु यस् तं नतो ऽस्मि पुरुषोत्तमम् ईशम् ईड्यम्

Transliteration

nānto 'sti yasya na ca yasya samudbhavo 'sti vṛddhir na yasya pariṇāmavivarjitasya nāpakṣayaṃ ca samupaity avikalpavastu yas taṃ nato 'smi puruṣottamam īśam īḍyam

Translation

Я преклоняюсь перед Верховным Владыкой — Пурушоттамой, достойным поклонения, — у Которого нет ни конца, ни начала; Который не возрастает и не претерпевает изменений, будучи вне всякого превращения; Который никогда не убывает; Который есть неделимая, недвойственная Реальность.

Word by Word

• na: no/not
• na: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• antaḥ: end
• antaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: anta (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• asti: is
• asti: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √as (धातु)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• yasya: of whom/whose
• yasya: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध

• na: nor
• na: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• ca: and
• ca: Conjunction (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• yasya: of whom
• yasya: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी, एकवचन

• samudbhavaḥ: origin
• samudbhavaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: samudbhava (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• asti: is
• asti: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √as (धातु)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• vṛddhiḥ: growth
• vṛddhiḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vṛddhi (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• na: not
• na: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• yasya: of whom
• yasya: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी, एकवचन

• pariṇāma-vivarjitasya: of the one devoid of transformation
• pariṇāma-vivarjitasya: Sambandha (Genitive qualifier/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: pariṇāma (प्रातिपदिक) + vi-√vṛj (धातु)
• Form: तत्पुरुष-समासः (pariṇāmaṃ vivarjitaḥ = devoid of change); ‘vivarjita’ (क्त-प्रत्यय PPP); पुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन; विशेषण (of ‘yasya’)

• na: nor
• na: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• apakṣayam: decay/diminution
• apakṣayam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: apakṣaya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म

• ca: and
• ca: Conjunction (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• samupaiti: approaches/comes upon
• samupaiti: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: sam-upa-√i (धातु)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• avikalpa-vastu: the non-dual/non-conceptual Reality
• avikalpa-vastu: Karta (Apposition/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: a-vikalpa (प्रातिपदिक) + vastu (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः (avikalpaṃ vastu = non-conceptual reality); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here as appositive to the Lord

• yaḥ: who
• yaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• tam: him
• tam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म

• nataḥ: bowed (down)
• nataḥ: Karta (Predicative/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: √nam (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘bowed’

• asmi: I am
• asmi: Kriya (Copula/अस्ति-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √as (धातु)
• Form: लट्, परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

• puruṣa-uttamam: the Supreme Person
• puruṣa-uttamam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: puruṣa (प्रातिपदिक) + uttama (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (puruṣāṇām uttamaḥ); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (object of ‘nato ’smi’ = I bow to)

• īśam: the Lord
• īśam: Karma (Apposition/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: īśa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समनाधिकरण with ‘puruṣottamam’

• īḍyam: worthy of praise
• īḍyam: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √īḍ (धातु)
• Form: यत्-प्रत्यय (gerundive/भाव्य), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (worthy to be praised)

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya; the verse is a devotional declaration within the narration)

Characters & Entities

• Vishnu
• Īśa (Supreme Lord)

FAQs

What is the significance of describing Vishnu as without origin and end in the Vishnu Purana?

This verse defines Vishnu as the eternal Supreme Reality (Para Brahman), establishing that all cosmic processes occur under Him, while He remains uncaused and unending.

How does Sage Parāśara explain the concept of changelessness (nirvikāra) here?

Parāśara states the Lord has no growth, no transformation, and no decline—indicating a being beyond material modification and temporal decay.

What is the theological importance of calling Vishnu “Puruṣottama” in this context?

“Puruṣottama” presents Vishnu as the supreme personal Lord who is also the ultimate, indivisible reality—worthy of worship as the sovereign foundation of all existence.