Shloka 60

आत्यन्तिक-लयहेतुः: तापत्रय-विवेचनम् तथा ‘भगवान्/वासुदेव’ शब्दार्थः

Threefold Suffering and the Path to Final Liberation; Meaning of Bhagavān and Vāsudeva

Devanagari script

तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने

Transliteration

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune

Translation

Поэтому ради достижения той Высшей Реальности мудрые люди должны прилагать усилие. И, о великий муни, сказано, что причинами этого достижения являются и истинное знание, и праведное действие (карма).

Word by Word

• तस्मात्: therefore; from that
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासपूर्वपद

• प्राप्तये: for attainment
• प्राप्तये: Sampradāna (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: प्राप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन

• तत्प्राप्तये: for attaining that (the Lord)
• तत्प्राप्तये: Sampradāna (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: तद्+प्राप्ति (प्रातिपदिकसमूह)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषसमास (‘तस्य प्राप्तये’), चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन

• यत्नः: effort
• यत्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• कर्तव्यः: to be done; must be made
• कर्तव्यः: Vidhi (Obligation/विधि)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + तव्यत् (कृत्प्रत्यय)
• Form: कर्तव्यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/obligatory), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘यत्नः’ विशेषण

• पण्डितैः: by the wise
• पण्डितैः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पण्डित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• नरैः: by men
• नरैः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासपूर्वपद

• प्राप्ति: attainment
• प्राप्ति: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्राप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासपूर्वपद

• हेतुः: cause; means
• हेतुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तत्प्राप्तिहेतुः: the means to attain that
• तत्प्राप्तिहेतुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद्+प्राप्ति+हेतु (प्रातिपदिकसमूह)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषसमास (‘तत्प्राप्तेः हेतुः’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karta (Predicate-noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय (conjunction)

• कर्म: action; ritual duty
• कर्म: Karta (Predicate-noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय (conjunction)

• उक्तम्: is said
• उक्तम्: Kriyā (Predication/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + त (कृत्प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘उक्त’ = said; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय (predicative)

• महामुने: O great sage
• महामुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महामुनि (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमास (महान् मुनिः), पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

Speaker

Sage Parāśara (in instruction to Maitreya; addressing him as ‘mahāmune’)

Characters & Entities

• Parāśara
• Maitreya

FAQs

What is the significance of combining jñāna and karma in the Vishnu Purana?

This verse states that attainment of the Supreme is supported by both spiritual knowledge and properly performed action, presenting liberation as a disciplined, integrated path rather than mere theory or mere ritual.

How does Sage Parāśara explain the means to attain the Supreme in this context?

Parāśara urges deliberate striving by the wise and identifies two practical causes—jñāna (realizing truth) and karma (right duty/action)—as the stated means that lead to attainment.

What is the theological importance of the ‘Supreme’ (tat) here?

‘Tat’ points to the highest reality—understood in the Vishnu Purana as Vishnu’s supreme principle—indicating that liberation culminates in reaching the Lord through informed understanding and dharmic conduct.