Vamana Purana — Akhanda Ekadashi Vrata, Shloka 56

Akhaṇḍa-Ekādaśī Vrata and the Vaiṣṇava Protective Hymn; Prelude to the Kātyāyanī–Mahiṣāsura Narrative

Devanagari script

सा समागाच्च दैत्यैन्द्रं कामयन्ती तरस्विनी स चापि गमनं चक्रे भवितव्यप्रचोदितः

Transliteration

sā samāgācca daityaindraṃ kāmayantī tarasvinī sa cāpi gamanaṃ cakre bhavitavyapracoditaḥ

Translation

Она, охваченная желанием и исполненная силы, быстро приблизилась к владыке дайтьев; и он тоже пошёл к ней, побуждаемый тем, чему суждено было свершиться.

Word by Word

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• समागात्: came/approached
• समागात्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + गम् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• दैत्यैन्द्रम्: the lord of the Daityas
• दैत्यैन्द्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दैत्य + इन्द्र (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दैत्यानाम् इन्द्रः)

• कामयन्ती: desiring
• कामयन्ती: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: कामय् (धातु, णिच्)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ/शानच्-प्रत्यय), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘desiring’

• तरस्विनी: swift/energetic
• तरस्विनी: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तरस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), ‘also/even’

• गमनम्: going/departure
• गमनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गमन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• चक्रे: did/made
• चक्रे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

• भवितव्यप्रचोदितः: impelled by destiny
• भवितव्यप्रचोदितः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भवितव्य + प्रचोदित (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (भवितव्येन प्रचोदितः)

Speakers

• Narrative layer not explicit in input (commonly Pulastya → Nārada framing)

Key Themes

• Fate/destiny (bhavitavya)
• Progeny as plot mechanism
• Daitya royal household narrative

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purāṇic narratives frequently juxtapose personal desire with bhavitavya (inevitability), suggesting that individual actions unfold within a larger karmic-cosmic script.

How does this fit the Pancalakshana?

Vamśānucarita: the emphasis on destined union signals an impending birth relevant to dynastic or cosmic history.

What is the symbolic significance?

‘Bhavitavya’ marks the event as more than private romance: it is a hinge for future conflicts or boons, a common Purāṇic technique to foreshadow major outcomes through seemingly domestic scenes.