Shloka 54

पूर्वदिशि सीतामार्गण-नियोगः

Deployment to the Eastern Quarter for the Search of Sita

Devanagari script

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः।।4.40.53।।ततः परं हेममय श्श्रीमानुदयपर्वतः।तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता।।4.40.54।।जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका।

Transliteration

pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tat tridaśeśvaraiḥ | tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmān udayaparvataḥ | tasya koṭir divaṃ spṛṣṭvā śatayojanam āyatā | jātarūpamayī divyā virājati savedikā ||

Translation

В восточной стороне это устроение было установлено владыками богов. Далее возвышается славный золотой Удая-парвата; его вершина, простираясь на сто йоджан, касается неба, и на ней сияет божественный золотой алтарь.

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• योजनविस्तारम्: a yojana in breadth
• योजनविस्तारम्: परिमाण (measure)
• Type: Noun
• Root: योजन-विस्तार (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष: योजनस्य विस्तारः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (acc sg)

• उच्छ्रितम्: lofty; raised
• उच्छ्रितम्: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उद्-श्रि (धातु)
• Form: उद्+श्रि-धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP) ‘raised’; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; शृङ्गम् इति विशेषण

• दशयोजनम्: ten yojanas (high)
• दशयोजनम्: परिमाण (measure)
• Type: Adjective
• Root: दश-योजन (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु (दश योजनानि); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; परिमाणविशेषण

• शृङ्गम्: peak
• शृङ्गम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• सौमनसम्: Saumanasa
• सौमनसम्: कर्म (Karma/object apposition)
• Type: Noun
• Root: सौमनस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नामधेय (proper name)

• नाम: named
• नाम: विशेषण-निपात (naming particle)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय/निपात)
• Form: अव्यय (naming particle)

• जातरूपमयम्: made of gold
• जातरूपमयम्: कर्म (Karma/object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: जातरूप-मय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (मयट्-प्रत्ययार्थ: जातरूपेण मयः); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• ध्रुवम्: certainly
• ध्रुवम्: निश्चय (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोग (adverbial accusative) निश्चयार्थ—‘certainly/indeed’

Context

'High-souled Ananta's flag is a three-headed golden palm tree shining on an altar on top of the mountain.

Characters & Entities

• Pūrvā diś (East)
• Vedikā (altar)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is alignment with cosmic order: the east, sunrise, and divine स्थापना (establishment) evoke a universe structured by law and rightful placement.

What is the narrative situation?

Sugriva maps the eastern marvels and sacred constructions that the searchers may encounter on their route.

Which character virtue is emphasized?

Orderliness and faith—seeing the world as intelligible and duty as coordinated with higher order.