Shloka 20
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
यथास्वं क्षत्रिया: शूरा रथेषु समयोजयन् । इसी प्रकार अन्य शूरवीर क्षत्रियोंने अपने-अपने रथोंमें यथाशक्ति सुवर्णमण्डित नाना प्रकारकी ध्वजाएँ फहरायीं ।। (रथेषु युज्यमानेषु कड़को राजानमब्रवीत् । मयाप्यस्त्रं चतुर्मार्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ।। दंशितो रथमास्थाय पद निर्याम्यहं गवाम् | अयं च बलवाउुछूरो बलल्लवो दृश्यतेडनघ ।। गोसंख्यमश्वबन्धं च रथेषु समयोजय । नैते न जातु युध्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ।।) अथ मत्स्योडब्रवीद् राजा शतानीकं॑ जघन्यजम्,जब रथ जोते जा रहे थे, उस समय कंकने राजा विराटसे कहा--'मैंने भी एक श्रेष्ठ महर्षिसे चार मार्गोंवाले थनुर्वेदकी शिक्षा प्राप्त की है, अत: मैं भी कवच धारण करके रथपर बैठकर गौओंके पदचिह्लोंका अनुसरण करूँगा। निष्पाप नरेश! यह बल्लव नामक रसोइया भी बलवान एवं शूरवीर दिखायी देता है, इसे गौओंकी गणना करनेवाले गोशालाध्यक्ष तन्तिपाल तथा अअश्वोंकी शिक्षाका प्रबन्ध करनेवाले ग्रन्थिकको भी रथोंपर बिठा दीजिये। मेरा विश्वास है कि ये गौओंके लिये युद्ध करनेसे कदापि मुँह नहीं मोड़ सकते।” तदनन्तर मत्स्यराजने अपने छोटे भाई शतानीकसे कहा--
yathāsvaṁ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan | ratheṣu yujyamāneṣu kaṅko rājānam abravīt | mayāpy astraṁ caturmārgam avāptam ṛṣisattamāt | daṁśito ratham āsthāya padaṁ niryāmy ahaṁ gavām | ayaṁ ca balavāñ śūro ballavo dṛśyate ’nagha | gosaṅkhyaṁ aśvabandhaṁ ca ratheṣu samayojaya | naite na jātu yudhyeyur gavārtham iti me matiḥ | atha matsyo ’bravīd rājā śatānīkaṁ jaghanyajam |
Когда доблестные кшатрии запрягали колесницы — каждый по своим силам, — они воздвигали на них множество знамен, украшенных золотом. Пока колесницы ставили под ярмо, Канка обратился к царю Вираṭе: «И я получил от величайшего риши четвероякое наставление в оружейном знании. Потому, облачившись в доспех и взойдя на колесницу, я пойду по следам стада. И этот Баллава, повар, кажется сильным и отважным, о безупречный царь. Посади на колесницы также того, кто считает коров, и наставника, ведающего обучением коней. По моему разумению, эти люди никогда не отступят от боя ради коров». После этого царь матсьев обратился к своему младшему брату Шатаниκе.
वैशम्पायन उवाच