Shloka 12
Keśinī’s Inquiry to Bāhuka and the Emotional Signs of Concealed Identity (केशिन्याः बाहुकपरीक्षा)
“बाहुक! इस वृक्षपर जितने पत्ते और फल हैं, उन सबको मैं बताता हूँ। पेड़के नीचे जो पत्ते और फल गिरे हुए हैं, उनकी संख्या एक सौ अधिक है, इसके सिवा एक पत्र तथा एक फल और भी अधिक है; अर्थात् नीचे गिरे हुए पत्तों और फलोंकी संख्या वृक्षमें लगे हुए पत्तों और फलोंसे एक सौ दो अधिक है। इस वृक्षकी दोनों शाखाओंमें पाँच करोड़ पत्ते हैं। तुम्हारी इच्छा हो तो इन दोनों शाखाओं तथा इसकी अन्य प्रशाखाओं (को काटकर उन)-के पत्ते गिन लो। इसी प्रकार इन शाखाओंमें दो हजार पंचानबे फल लगे हुए हैं ।। ततो रथमवस्थाप्य राजानं बाहुको<ब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन् कत्थसे शत्रुकर्शन,यह सुनकर बाहुकने रथ खड़ा करके राजासे कहा--“शत्रुसूदन नरेश! आप जो कह रहे हैं, वह संख्या परोक्ष है। मैं इस बहेड़ेके वृक्षको काटकर उसके फलोंकी संख्याको प्रत्यक्ष करूँगा। महाराज! आपकी आँखोंके सामने इस बहेड़ेको का्टूँगा। इस प्रकार गणना कर लेनेपर वह संख्या परोक्ष नहीं रह जायगी। बिना ऐसा किये मैं तो नहीं समझ सकता कि (फलोंकी) संख्या इतनी है या नहीं
bṛhadaśva uvāca | bāhuka! asmin vṛkṣe yāvanti parṇāni phalāni ca santi tāni sarvāṇi te 'haṃ bravīmi | vṛkṣasyādho yāni parṇāni phalāni ca patitāni teṣāṃ saṅkhyā śatādhikā, tataś caikaṃ parṇaṃ caikaṃ phalaṃ cādhikam; arthāt adhaḥpatitānāṃ parṇaphalānāṃ saṅkhyā vṛkṣe sthitānāṃ parṇaphalānāṃ saṅkhyāyāḥ śatadvayādhikā | asya vṛkṣasya ubhayayoḥ śākhayoḥ pañca koṭi parṇāni santi | yadi te 'bhilaṣitaṃ syāt tarhi etā ubhe śākhe anyāś ca praśākhāś chittvā teṣāṃ parṇāni gaṇaya | evaṃ ca etāsu śākhāsu dvi-sahasra-pañca-navati phalāni santi || tataḥ ratham avasthāpya rājānaṃ bāhuko 'bravīt | parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana | ahaṃ imaṃ vibhītaka-vṛkṣaṃ chittvā phalasaṅkhyāṃ pratyakṣīkariṣyāmi | mahārāja! tava cakṣuṣoḥ purataḥ imaṃ vibhītakaṃ chittvā gaṇayitvā parokṣatā na bhaviṣyati | anena vinā na jānāmi satyaṃ vā asatyaṃ vā yathā tvayā proktam iti ||
Бригада́шва сказал: «Бахука, я могу назвать число каждого листа и каждого плода на этом дереве. Листьев и плодов, упавших под ним, на сто больше, и сверх того — ещё на один лист и на один плод; то есть лежащее внизу превосходит остающееся на дереве на сто два. На двух главных ветвях — пятьдесят миллионов листьев. Если хочешь, сруби эти две ветви и прочие ответвления и пересчитай листья. Так же и плодов на этих ветвях — две тысячи девяносто пять». Услышав это, Бахука остановил колесницу и сказал царю: «О государь, сокрушающий врагов, то, что ты утверждаешь, похоже на число, известное лишь косвенно. Я срублю это дерево бибхитака и сделаю число его плодов явным, видимым. На твоих глазах я повалю его; когда счет будет произведён, это уже не останется догадкой. Без этого я не могу принять, что плодов действительно столько, сколько ты говоришь».
बृहदश्च उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts indirect claim (parokṣa) with direct verification (pratyakṣa): extraordinary assertions invite testing, and knowledge becomes firm when grounded in demonstrable evidence rather than mere proclamation.
Bṛhadaśva states an exact count of leaves and fruits on a bibhītaka tree, including the excess of fallen items. Bāhuka halts the chariot and challenges the claim, proposing to cut the tree and count the fruits to make the number directly verifiable.