Shloka 4
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
चित्तसंकल्पभावेन सुचित्तानन्यमानसा । मनोरथेन सम्प्राप्तं रमन्त्येनं हि फाल्गुनम्,धनंजयके रूप-सौन्दर्यसे प्रभावित उसका हृदय कामदेवके बाणोंद्वारा अत्यन्त घायल हो चुका था। वह मदनाग्निसे दग्ध हो रही थी। स्नानके पश्चात् उसने चमकीले और मनोभिराम आभूषण धारण किये। सुगन्धित दिव्य पुष्पोंके हारोंसे अपनेको अलंकृत किया। फिर उसने मन-ही-मन संकल्प किया--दिव्य बिछौनोंसे सजी हुई एक सुन्दर विशाल शय्या बिछी हुई है। उसका हृदय सुन्दर तथा प्रियतमके चिन्तनमें एकाग्र था। उसने मनकी भावनाद्वारा ही यह देखा कि कुन्तीकुमार अर्जुन उसके पास आ गये हैं और वह उनके साथ रमण कर रही है
cittasaṅkalpabhāvena sucittānanyamānasā | manorathena samprāptaṃ ramantyenam hi phālgunam ||
Вайшампаяна сказал: Намерением и воображением сформировав свой ум — сосредоточенный и неотвлекаемый, — она мысленно увидела Фалгуна (Арджуну) как пришедшего силой её томления, и в этом воображаемом соединении наслаждалась им. Отрывок подчёркивает, что желание способно выстроить внутренний мир столь живой, что он ощущается как пережитая реальность, раскрывая нравственное напряжение между самообладанием и способностью ума быть унесённым страстью.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the mind’s power to fabricate a convincing inner reality through saṅkalpa (intention/imagination) and manoratha (longing). Ethically, it points to the need for vigilance and self-restraint, since unchecked desire can dominate attention and behavior even without external action.
A woman, overwhelmed by longing, becomes wholly absorbed in thought and imagines Arjuna (Phālguna) arriving; in that mental vision she experiences delight as though he were present.