Shloka 17
Prabhāsa-tīrthe Vṛṣṇi–Pāṇḍava-saṅgamaḥ; Halī Rāmasya dharma-vimarśaḥ
Meeting at Prabhāsa and Balarāma’s Reflection on Dharma
प्राच्यां नृूपानेकरथेन जित्वा वृकोदर: सानुचरान् रणेषु । स्वस्त्यागमद् योडतिरथस्तरस्वी सो<यं वने क्लिश्यति चीरवासा:,जो पूर्वदिशामें (दिग्विजयकी यात्राके समय) केवल एक रथ लेकर युद्धमें बहुत-से राजाओंको सेवकोंसहित परास्त करके सकुशल लौट आये थे, वे ही अतिरथी और वेगशाली वीर वृकोदर आज वनमें वल्कल वस्त्र पहनकर कष्ट भोग रहे हैं। जिसने समुद्र- तटपर सामना करनेके लिये आये हुए दक्षिण दिशाके सम्पूर्ण राजाओंपर विजय पायी थी, उसी वेगवान् वीर इस सहदेवको देखो--यह आज तपस्वीकी-सी वेषभूषा धारण किये हुए दुःख पा रहा है
prācyāṁ nṛpān aneka-rathena jitvā vṛkodaraḥ sānucarān raṇeṣu | svasty āgamad yo ’ti-rathas tarasvī so ’yaṁ vane kliśyati cīra-vāsāḥ ||
Баладева сказал: «На востоке Врикодара (Бхима) победил в сражениях многих царей — вместе с их свитой — и вернулся невредимым, хотя выступал всего на одной колеснице. Тот самый могучий “атиртха”, стремительный и грозный, ныне терпит страдания в лесу, облачённый в кору. Стих оплакивает переворот судьбы: герой, что прежде утверждал царский долг завоеваниями, теперь, ради дхармы и по воле изгнания, вынужден переносить лишения.»
बलदेव उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the instability of worldly status: even the greatest warrior, celebrated for conquest and royal prowess, may be brought to hardship by the demands of dharma and circumstance. It invites reflection on endurance, duty, and the ethical weight of exile borne without abandoning righteousness.
Baladeva points to Bhīma (Vṛkodara) and recalls his earlier victories in the eastern campaign—defeating many kings and returning safely—then contrasts that glory with Bhīma’s present condition: living in the forest in ascetic bark-clothing and suffering the hardships of exile.